Ο Μελωδός που Έφαγε το Βιβλίο της Παναγίας

Μέσα στη νύχτα των Χριστουγέννων, ένας ταπεινός νεωκόρος είδε την Παναγία να του δίνει ένα μικρό βιβλίο και να του ζητά να το καταπιεί. Λίγες ώρες αργότερα, ο ίδιος άνθρωπος ανέβαινε στον άμβωνα της Αγίας Σοφίας και έψαλλε το «Η Παρθένος σήμερον», γεννώντας το πιο φωτεινό κοντάκιο της Εκκλησίας μας. Ο όσιος Ρωμανός ο Μελωδός καταγόταν από την Έμεσα της Συρίας και πέρασε τα νεανικά του χρόνια με αγνότητα και φόβο Θεού.

Στην αρχή υπηρέτησε ως νεωκόρος σε εκκλησία της Βηρυτού, όπου έμαθε την τάξη και την αγάπη για τη λατρεία. Στα χρόνια του αυτοκράτορα Αναστασίου ανέβηκε στην Κωνσταντινούπολη και εγκαταστάθηκε κοντά στον ναό της Θεοτόκου, που λεγόταν του Κύρου. Εκεί πέρασε καιρό μέσα σε νηστείες, ολονύκτιες αγρυπνίες και κοπιαστικές μετάνοιες, χωρίς να ζητά αναγνώριση από κανέναν.

Κάθε βράδυ κατέβαινε στις Βλαχέρνες, στεκόταν όρθιος μπροστά στην εικόνα της Παναγίας και προσευχόταν μέχρι το πρωί. Έπειτα γύριζε στον ναό του και άρχιζε τα διακονήματά του με την ίδια αθόρυβη ταπείνωση. Αργότερα ο πατριάρχης τον μετέθεσε ως νεωκόρο στον μεγάλο ναό της Αγίας Σοφίας, στην καρδιά της Πόλης.

Ο Ρωμανός δεν γνώριζε καλά γράμματα, μήτε μπορούσε να διαβάζει άνετα τα ιερά κείμενα ενώπιον του εκκλησιάσματος. Όμως είχε κάτι πιο σπάνιο από τη μάθηση, μια καρδιά καθαρή που λαχταρούσε διαρκώς τον Θεό. Ο πατριάρχης Ευθύμιος τον αγάπησε πολύ, γιατί έβλεπε τον κόπο και τη σιωπηλή ευλάβειά του στους χώρους του ναού.

Γι' αυτό τον τιμούσε με μερίδιο ίσο με εκείνο των μορφωμένων κληρικών, κάτι που προκάλεσε αμέσως φθόνο. Οι κληρικοί άρχισαν να μουρμουρίζουν εναντίον του πατριάρχη, λέγοντας πως εξύψωσε έναν αμαθή στη θέση των πεπαιδευμένων. Το παράπονό τους μετατράπηκε γρήγορα σε μίσος και άρχισαν να σχεδιάζουν τρόπους για να τον ντροπιάσουν δημόσια.

Παραμονή Χριστουγέννων, την ώρα που ο αυτοκράτορας βρισκόταν στον ναό και ο Ρωμανός άναβε τα κανδήλια, τον άρπαξαν με βία. Τον έσυραν επάνω στον άμβωνα και του φώναζαν να ψάλει σαν αυτούς, αφού δέχεται ίσο μερίδιο. Ο άγιος στάθηκε μπροστά στο πλήθος, σιωπηλός και ταπεινός, και ένιωσε τη ντροπή να καίει την ψυχή του βαθιά.

Όταν τέλειωσε η ακολουθία και ο ναός άδειασε από τον κόσμο, ο Ρωμανός έπεσε πρηνής μπροστά στην εικόνα της Παναγίας. Έκλαψε για πολλή ώρα και της εμπιστεύτηκε τον πόνο και την ταπείνωση που είχε υποστεί από τους κληρικούς. Επέστρεψε στο κελί του χωρίς να αγγίξει φαγητό, και από την κούραση και τη λύπη παρέδωσε το σώμα στον ύπνο.

Τότε του παρουσιάστηκε η Δέσποινα Θεοτόκος, η παρηγοριά κάθε πονεμένης ψυχής, κρατώντας στα χέρια της ένα μικρό κομμάτι χαρτί. Με γλυκιά φωνή του είπε να ανοίξει το στόμα του, και τοποθέτησε εκεί το βιβλίο και τον πρόσταξε να το φάει. Μόλις κατάπιε το χαρτί, ο νεωκόρος ξύπνησε αμέσως, όμως δεν έβλεπε κανέναν δίπλα του, γιατί η Παναγία είχε γίνει άφαντη.

Η καρδιά του πλημμύρισε με ανέκφραστη γλυκύτητα και χαρά πνευματική, ενώ ο νους του ξαφνικά κατανοούσε τις Γραφές. Η Παρθένος του είχε ανοίξει το νου, όπως κάποτε ο Υιός της στους μαθητές, χαρίζοντάς του σοφία βαθύτερη από κάθε σπουδή. Συγκινημένος, σηκώθηκε και ευχαρίστησε με δάκρυα την ουράνια διδασκάλισσα για το δώρο που δέχτηκε σε μια στιγμή.

Όταν χτύπησε η καμπάνα της αγρυπνίας, ο Ρωμανός ξεκίνησε για τον ναό φλεγόμενος από τη χάρη που είχε λάβει. Έφτασε η στιγμή του εορτίου ύμνου και ο άγιος ανέβηκε στον ίδιο εκείνο άμβωνα που νωρίτερα τον ντρόπιασαν. Με φωνή γλυκιά και διαυγή έψαλε το πρωτότυπο κοντάκιο, που του είχε φωτίσει η Θεοτόκος στον νου του.

«Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει και η γη το σπήλαιον τω απροσίτω προσάγει», αντήχησε μέσα στον ναό. Όλο το εκκλησίασμα έμεινε άναυδο και ένιωθε τα λόγια να αγγίζουν την καρδιά του βαθύτερα από κάθε ρητορική. Ο πατριάρχης τον ρώτησε πώς απέκτησε ξαφνικά τέτοια σοφία, και ο άγιος φανέρωσε το θαύμα της Παναγίας με ταπείνωση.

Οι κληρικοί που τον είχαν χλευάσει συγκλονίστηκαν, μετανόησαν και έπεσαν στα πόδια του ζητώντας ταπεινά συγχώρεση. Ο πατριάρχης τον χειροτόνησε αμέσως διάκονο, και έκτοτε από τα χείλη του ανέβλυζε η σοφία σαν ποτάμι ζωντανό. Όσοι κάποτε τον κορόιδευαν για την απλότητά του, τώρα κάθονταν μαθητές στα πόδια του και διδάσκονταν την υμνογραφία.

Ο όσιος Ρωμανός θεωρείται ο μεγαλύτερος μελωδός της Εκκλησίας και ο τελειότερος μάστορας του εκκλησιαστικού ύμνου. Συνέθεσε σχεδόν χίλια κοντάκια για τις δεσποτικές και θεομητορικές εορτές, καθώς και για τη μνήμη πλήθους αγίων. Από αυτά διασώθηκαν περίπου ογδόντα, αλλά μέσα τους κρύβεται ολόκληρος ο πνευματικός πλούτος της βυζαντινής λατρείας.

Η ποίησή του χαρακτηρίζεται από ανεξάντλητη ευρηματικότητα, πλαστικότητα φράσης και πλούτο νοημάτων, που δίνουν ζωή ακόμη και στα πιο απλά θέματα. Τα πρόσωπα του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων παρουσιάζονται ζωντανά, κοντινά και ανθρώπινα, χωρίς τίποτα ψυχρό ή απόμακρο. Ο ίδιος ήταν εκείνος που καθιέρωσε τη μορφή του Οίκου μέσα στις ολονύκτιες ακολουθίες, εκεί όπου ζούσε και διακονούσε.

Η γλώσσα του παραμένει απλή και ζεστή, ενώ η μουσική του δεμένη αρμονικά με τον λόγο φανερώνει σπάνια καλλιτεχνική ισορροπία. Διάσημοι ερευνητές, ανάμεσά τους και ο Κρουμβάχερ, τον ανέδειξαν ως τον αληθινό Πίνδαρο της βυζαντινής εποχής. Έζησε σύμφωνα με μια παράδοση στα χρόνια του Αναστασίου του Πρώτου και κοιμήθηκε γύρω στα πεντακόσια πενήντα έξι, ψάλλοντας πλέον με τους αγγέλους τον τρισάγιο ύμνο.