Η Παναγία η Πονολύτρια των Σερρών

Μέσα στη νύχτα του χειμώνα του χίλια εννιακόσια δεκαεπτά, οι Βούλγαροι κατακτητές ξήλωσαν από τον τοίχο των Αγίων Θεοδώρων τη μαρμάρινη εικόνα της Παναγίας. Για πάνω από έναν αιώνα η ιερή αυτή μορφή ταξίδεψε μέσα από λεηλασίες, αποθήκες και ξένες πόλεις, μέχρι να επιστρέψει σπίτι της. Η εικόνα της Θεοτόκου με τη σπάνια προσωνυμία της Πονολύτριας αποτελεί ένα από τα πιο πολύτιμα κειμήλια ολόκληρης της σερραϊκής γης.

Πρόκειται για ένα μαρμαρόγλυφο έργο, όπου η Παναγία εικονίζεται κατά μέτωπο, με τα χέρια υψωμένα σε στάση δεήσεως. Οι περισσότεροι μελετητές χρονολογούν το ανάγλυφο στον ενδέκατο μετά Χριστόν αιώνα, μέσα στην ακμή της βυζαντινής τέχνης. Η μνήμη της τιμάται κάθε χρόνο στις είκοσι οκτώ Οκτωβρίου, ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία γιορτάζει και την Αγία Σκέπη της Θεοτόκου.

Η ίδια η ονομασία Πονολύτρια φανερώνει τη βαθιά πίστη του λαού των Σερρών, που έβλεπε στη μορφή της Παναγίας τη μητέρα που λύνει τους πόνους και τις θλίψεις. Έτσι, η εικόνα αυτή έγινε για τους πιστούς της πόλης το ιερό παλλάδιο, ο φύλακας και η παρηγοριά τους. Η σημερινή θέση της εικόνας δεν ήταν η αρχική, καθώς αρχικά βρισκόταν μέσα στον ναό ως λατρευτικό προσκύνημα.

Στους βυζαντινούς χρόνους και μέχρι περίπου τα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα, οι μαρμάρινες εικόνες της Παναγίας και του Χριστού τοποθετούνταν στις παραστάδες του Ιερού Βήματος. Εκεί ακριβώς προοριζόταν για προσκύνηση και η εικόνα της Πονολύτριας μέσα στον ναό των Αγίων Θεοδώρων. Όλα άλλαξαν το χίλια εξακόσια δύο, όταν νέος Μητροπολίτης Σερρών ανέλαβε ο Θεοφάνης, άνδρας ευλαβής, φιλακόλουθος και στέρεος στον λόγο του.

Ο ίδιος ανοικοδόμησε από τα θεμέλια τον δυτικό τοίχο του νάρθηκα, έφτιαξε το σκέπαστρο και χώρισε τον γυναικωνίτη. Παράλληλα αντικατέστησε το παλιό μαρμάρινο τέμπλο με νέο ξυλόγλυπτο εικονοστάσιο, ένα από τα πρώτα που κατασκευάστηκαν σε εκκλησίες της Βόρειας Ελλάδας. Το νέο τέμπλο στηρίχθηκε σε βάσεις μπροστά από το θριαμβευτικό τόξο, καλύπτοντας τις ανατολικές παραστάδες του Ιερού.

Έτσι η εικόνα της Θεοτόκου χρειάστηκε να μετακινηθεί από την αρχική της θέση και να βρει νέα στέγη. Ο επίσκοπος Θεοφάνης την εντοίχισε τότε στον νεόδμητο δυτικό τοίχο του νάρθηκα, σε σημείο περίοπτο για τους πιστούς. Η εντοίχιση ιερών συμβόλων και εικόνων αντανακλά πανάρχαιες δοξασίες του λαού μας, σύμφωνα με τις οποίες τα εντοιχισμένα σύμβολα προστατεύουν κάθε ανθρώπινο έργο.

Έτσι λοιπόν και στην περίπτωση του ναού των Αγίων Θεοδώρων, η Παναγία τοποθετήθηκε εκεί με την ακλόνητη προσδοκία της προστασίας. Οι Σερραίοι πίστευαν ότι η Θεοτόκος με την αγιότητα και την ακεραιότητα της υπάρξεώς της θα φύλαγε την πόλη. Άλλωστε η μνήμη ήταν νωπή από την πρόσφατη λεηλασία του ναού από τους Τούρκους, που είχε συμβεί τριάντα μόλις χρόνια νωρίτερα, το χίλια πεντακόσια εβδομήντα ένα.

Ο λαός ζητούσε ασπίδα και η Πονολύτρια στάθηκε σιωπηλός φύλακας πάνω από τους αιώνες. Σπασμένη στη μέση κατά την οριζόντια διάστασή της, η εικόνα παρέμεινε στη θέση της στον δυτικό τοίχο για περισσότερο από τρεις αιώνες. Έμεινε εκεί έως τις αρχές του χίλια εννιακόσια δεκαεπτά, όταν ξέσπασε νέα δοκιμασία για την πόλη.

Στις δεκατέσσερις Ιανουαρίου του ίδιου έτους κοιμήθηκε ο Μητροπολίτης Σερρών Απόστολος Χριστοδούλου και η πόλη βυθίστηκε σε πένθος. Αμέσως μετά τον θάνατό του οι Βούλγαροι κατακτητές προχώρησαν σε εκτεταμένη λεηλασία των εκκλησιών των Σερρών, χωρίς κανέναν φραγμό ή σεβασμό. Οι Βούλγαροι αποτοίχισαν με ιδιαίτερη προσοχή την εικόνα της Πονολύτριας από τον δυτικό τοίχο του ναού των Αγίων Θεοδώρων.

Την αποθήκευσαν μαζί με άλλα κλοπιμαία σε διπλανή οικία, που χρησιμοποιούσαν τα στρατεύματα κατοχής ως αποθήκη επισιτισμού της φρουράς. Σχεδίαζαν προφανώς να τη μεταφέρουν στη Βουλγαρία ως πολύτιμο λάφυρο μαζί με τους άλλους θησαυρούς της πόλης. Όμως η εσπευσμένη φυγή τους ματαίωσε εκείνο το σχέδιο και η εικόνα έμεινε πίσω στη σερραϊκή γη.

Δύο χρόνια αργότερα, το χίλια εννιακόσια δεκαεννιά, η εικόνα που θεωρούνταν χαμένη εντοπίστηκε ξανά μέσα στην πόλη. Μεταφέρθηκε τότε με τιμές στον Μητροπολιτικό ναό των Ταξιαρχών, για να συνεχιστεί η ευλαβική προσκύνησή της από τους πιστούς. Ωστόσο η περιπέτειά της δεν είχε τελειώσει, καθώς η ιστορία επιφύλασσε ακόμη μία δοκιμασία για το ιερό κειμήλιο.

Κατά τη διάρκεια της τρίτης βουλγαρικής κατοχής, τον Οκτώβριο του χίλια εννιακόσια σαράντα ένα, οι κατακτητές την αφαίρεσαν ξανά. Για δεκαετίες η Πονολύτρια αγνοούνταν και κανείς δεν γνώριζε ποια ήταν η τύχη της ιερής μορφής της Θεοτόκου. Στα νεότερα χρόνια η εικόνα εντοπίστηκε τελικά μέσα στη γειτονική πόλη της Δράμας, ανάμεσα σε άλλα ιστορικά κειμήλια της περιοχής.

Με τις ενέργειες του Σεβασμιωτάτου Ποιμενάρχου των Σερρών Θεολόγου και την ευγενική συνδρομή του Μητροπολίτη Δράμας Παύλου ολοκληρώθηκε η επιστροφή. Η ιερή εικόνα ταξίδεψε ξανά πίσω στον πάνσεπτο χώρο τον οποίο επί αιώνες καθαγίαζε με την παρουσία της. Τοποθετήθηκε αυτή τη φορά στην αριστερή παραστάδα προς ανατολάς του Ιερού Βήματος, μέσα στον ναό των Αγίων Θεοδώρων.

Επέστρεψε δηλαδή ακριβώς στη θέση όπου βρισκόταν ως λατρευτική εικόνα μέχρι το χίλια εξακόσια δύο, πριν την μετακίνηση από τον επίσκοπο Θεοφάνη. Έτσι έκλεισε ένας κύκλος αιώνων και η Παναγία η Πονολύτρια ξαναβρήκε το αρχικό της σπίτι μέσα στο Ιερό Βήμα. Για να τιμηθεί καθώς πρέπει αυτή η μεγάλη επιστροφή, καθιερώθηκε επίσημος και πάνδημος εορτασμός της κάθε χρόνο.

Η μνήμη της ορίστηκε να γιορτάζεται στις είκοσι οκτώ Οκτωβρίου, μαζί με την εορτή της Αγίας Σκέπης της Θεοτόκου. Το σερραϊκό πλήρωμα συγκεντρώνεται έκτοτε γύρω από τη μαρμάρινη μορφή της και ψάλλει με βαθιά συγκίνηση και ευλάβεια. Η Πονολύτρια στέκει πλέον και πάλι ως ιερό παλλάδιο των Σερρών, λύτρωση για τους πόνους και ασπίδα για κάθε πιστό.