Ο Άγιος Φιλάρετος, Μητροπολίτης Μόσχας

Ένας νεαρός καθηγητής ρητορικής, που ο ίδιος ο μέγας Μητροπολίτης Πλάτων τον θαύμαζε λέγοντας πως «εγώ γράφω σαν άνθρωπος, μα εκείνος σαν άγγελος», έγινε αργότερα η μεγαλύτερη εκκλησιαστική μορφή της Ρωσίας του δεκάτου ενάτου αιώνα. Ο Άγιος Φιλάρετος μετέφρασε για πρώτη φορά την Αγία Γραφή στα ρωσικά, μια προσπάθεια που χρειάστηκε πενήντα ολόκληρα χρόνια για να ολοκληρωθεί λόγω αντιδράσεων. Γεννήθηκε το χίλια επτακόσια ογδόντα δύο στην Κολόμνα, κοντά στη Μόσχα, σε οικογένεια ιερέα, και στο βάπτισμα έλαβε το όνομα Βασίλειος.

Σε ηλικία εννέα ετών εισήλθε στο τοπικό σεμινάριο και συνέχισε αργότερα τις σπουδές του στη σχολή που βρισκόταν δίπλα στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου. Ο Μητροπολίτης Πλάτων διέκρινε αμέσως τις σπάνιες ικανότητές του στις αρχαίες γλώσσες, στη θεολογία και στην ποίηση, γι' αυτό και τον κρατούσε πάντοτε κοντά του. Παρά τα πολλά του χαρίσματα, ο νεαρός Βασίλειος ήταν ευλαβής, ήσυχος και απλός, και έτσι κέρδιζε την εκτίμηση όλων.

Μετά την αποφοίτησή του, του ανατέθηκε η διδασκαλία των ελληνικών, γλώσσα την οποία μιλούσε και έγραφε με άνεση, καθώς και των εβραϊκών. Ρήτορας με σπάνια λεπτότητα, που ήξερε να ανάβει στις ψυχές την αγάπη για τις αρετές, ορίστηκε σύντομα ιεροκήρυκας στη Λαύρα και καθηγητής της ρητορικής. Μετά από ώριμη σκέψη και εσωτερικό αγώνα, με την ενθάρρυνση του Μητροπολίτη, ο λαμπρός καθηγητής εκάρη μοναχός με το όνομα Φιλάρετος και χειροτονήθηκε διάκονος λίγες ημέρες αργότερα, το χίλια οκτακόσια οκτώ.

Έναν χρόνο μετά μετατέθηκε στο Σεμινάριο της Αγίας Πετρούπολης, όπου ανέλαβε καθήκοντα επιθεωρητή και καθηγητή της φιλοσοφίας. Αφού χειροτονήθηκε και πρεσβύτερος, δίδαξε στη Θεολογική Ακαδημία Αγία Γραφή, Εκκλησιαστική Ιστορία, Κανονικό Δίκαιο και Δογματική Θεολογία. Η φωνή του αντηχούσε στους μεγαλύτερους ναούς και προσέλκυε πλήθος θαυμαστών.

Διατηρούσε στενές σχέσεις με τους σημαντικότερους λογοτέχνες της εποχής του, όπως τον Πούσκιν, ο οποίος του είχε αφιερώσει ένα ιδιαίτερο ποίημα. Ο άγιος του απάντησε με ευγνωμοσύνη γράφοντας πως «ο ποιητής, κυριευμένος από ιερό φόβο, ακούει πνευματικά την άρπα του Φιλαρέτου». Σε ηλικία τριάντα ετών ανήλθε στον βαθμό του αρχιμανδρίτη και σύντομα έγινε πρύτανης της Θεολογικής Ακαδημίας και ηγούμενος σε διάφορες μονές του Νόβγκοροντ.

Είχε σπάνια γνώση και φλογερή αγάπη, με τις οποίες προσπαθούσε να επικοινωνεί τόσο με τους ακροατές όσο και με τους αναγνώστες των έργων του. Τα συγγράμματά του παραμένουν μέχρι σήμερα κλασικά της ορθοδόξου γραμματείας, και το πιο γνωστό από αυτά είναι η Κατήχηση του χίλια οκτακόσια είκοσι τρία. Όσο ζούσε ακόμη, οι πιστοί τον θεωρούσαν αληθινό Πατέρα της Εκκλησίας και του είχαν δώσει το προσωνύμιο «νέος Χρυσόστομος».

Αφού έλαβε τον τίτλο του διδάκτορα στη Θεολογία, χειροτονήθηκε επίσκοπος σε ηλικία τριάντα πέντε ετών, το χίλια οκτακόσια δεκαεπτά. Αρχικά υπηρέτησε ως βοηθός επίσκοπος της Μητροπόλεως Αγίας Πετρούπολης και σύντομα έγινε αρχιεπίσκοπος Τβερ και κατόπιν Γιαροσλάβ. Μετά από πέντε χρόνια αναδείχθηκε Μητροπολίτης Μόσχας και Κολόμνας, καθήκον το οποίο διακόνησε μέχρι το τέλος της επίγειας ζωής του.

Διοικούσε την επαρχία του με ακούραστη ενέργεια και πατρική στοργή προς τον λαό του Θεού. Όταν τον διόρισαν στο Τβερ, διέσχισε για εκατό ολόκληρες ημέρες τη μεγάλη επαρχία, κηρύττοντας σε όλους τους ναούς. Όταν ανέλαβε την επαρχία της Μόσχας, εργάστηκε με επιμονή για τη διόρθωση των σφαλμάτων του κλήρου.

Απαιτούσε αυστηρά την ηθική ακρίβεια των κληρικών του και δεν δίσταζε να επιβάλλει κανονικές ποινές, αλλά γνώριζε να μετριάζει αυτή την αυστηρότητα. Βοηθούσε υλικά τις οικογένειες των κληρικών που είχαν τιμωρηθεί προσωρινά, ώστε να μη μένουν σε ανάγκη. Δούλευε χωρίς ανάπαυση, δεν παραδόθηκε ποτέ σε διασκεδάσεις, και κανείς δεν γνώριζε πότε κοιμόταν.

Όποιος τον επισκεπτόταν, μέρα ή νύχτα, τον έβρισκε πάντοτε σκυμμένο στο γραφείο του να εργάζεται. Συνέθεσε θεολογικά έργα, εγχειρίδια και άρθρα, και στα κηρύγματά του έδινε το καλύτερο του εαυτού του. Άφησε επίσης μια τεράστια αλληλογραφία, η οποία περιέχει πολύτιμες διδασκαλίες για εκκλησιαστικά ζητήματα.

Υπήρξε ο εμπνευστής της μετάφρασης της Αγίας Γραφής στα ρωσικά, ένα έργο επίπονο και πολυετές. Συνέβαλε προσωπικά μεταφράζοντας πολλά βιβλία, αλλά η εργασία ολοκληρώθηκε μόλις μετά από πενήντα χρόνια, εξαιτίας των αντιδράσεων του Τσάρου και ορισμένων εκκλησιαστικών κύκλων. Έλαβε τα χαρίσματα της αδιάλειπτης προσευχής, της διοράσεως και της θεραπείας.

Χάρη στη στήριξη και τη συνεργασία των πατέρων της Όπτινα, μπόρεσαν να εκδοθούν οι μεταφράσεις του για τους Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίες έγιναν μεγάλη ώθηση για την πνευματική αναγέννηση στη Ρωσία. Ήξερε να συμβουλεύεται τους συνεργάτες του και να δέχεται με ταπείνωση την κριτική, ενώ ο άγιος ιεράρχης ήταν πράος και υπομονετικός ακόμη και με τους εχθρούς του. Υπέφερε με ανοχή τις πιο άδικες κατηγορίες που του απηύθυναν, χωρίς να ανταποδίδει το κακό.

Όλα τα έσοδά του τα διέθετε σε φιλανθρωπικά έργα, φροντίζοντας πάντοτε αυτές οι πράξεις να παραμένουν κρυφές. Με τους πόρους του έχτισε ένα κέντρο για ορφανά και για παιδιά φτωχών οικογενειών πιστών. Από το χίλια οκτακόσια δεκαεννέα έγινε μέλος της Ιεράς Συνόδου της Ρωσικής Εκκλησίας.

Κανένα ζήτημα δεν διέφευγε της αρμοδιότητάς του, και ζητούσαν τη γνώμη του ακόμη και όταν απουσίαζε από τις συνεδριάσεις. Στα πιο δύσκολα προβλήματα έδινε δίκαιες και σοφές λύσεις, βασισμένες πάντοτε στις κανονικές αρχές. Υπερασπίστηκε επίσης τους Γέροντες της Όπτινα, όταν παρεξηγήθηκαν και δέχτηκαν επιθέσεις από πολλούς.

Από τη φύση του ασκητικός, ο άγιος Μητροπολίτης αγαπούσε να αποσύρεται σε μοναξιά, για να αφοσιώνεται στην προσευχή και τη μελέτη. Γι' αυτό έχτισε και το σκήτη της Γεθσημανής, κοντά στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος, όπου περνούσε αρκετές ημέρες σε ένα απλό μοναστικό κελί. Γεμάτος θεϊκή αγάπη, τα μάτια του γέμιζαν δάκρυα όταν άκουγε για κάποιο καλό έργο ή για μια ευεργετική πράξη.

Πάσχιζε να εκπληρώνει πρώτος εκείνος όσα συμβούλευε τους άλλους, και έτσι ο λόγος του είχε δύναμη και αυθεντία. Πνευματικός του πατέρας υπήρξε ο αρχιμανδρίτης Αντώνιος Μεντβέντεφ, μαθητής του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ, τον οποίο ο ίδιος διόρισε ηγούμενο της Λαύρας της Αγίας Τριάδος. Κάποτε αρνήθηκε να ευλογήσει την Αψίδα του Θριάμβου στη Μόσχα, επειδή έφερε αγάλματα ειδωλολατρικών θεών, και δέχτηκε γι' αυτό την οργή του Τσάρου Νικολάου του Πρώτου.

Εκείνη τη νύχτα του εμφανίστηκε ο Άγιος Σέργιος του Ραντονέζ και τον καθησύχασε. Αφού έλαμψε επί μισό αιώνα σαν φωτεινή λυχνία στην Εκκλησία, ο άγιος Φιλάρετος παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό στις δεκαεννέα Νοεμβρίου του χίλια οκτακόσια εξήντα επτά, σε ηλικία ογδόντα πέντε ετών. Λίγους μήνες νωρίτερα είχε δει σε όνειρο τον πατέρα του, που τον προειδοποίησε να προσέχει αυτή την ημερομηνία.