Άγιος Ιλαρίων Μητροπολίτης Κιέβου

Σε μια εποχή που η νεαρή Εκκλησία της Ρωσίας εξαρτιόταν από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ένας απλός ιερέας από το χωριό Μπερέστοβο έγινε ο πρώτος Ρώσος που ανέβηκε στον μητροπολιτικό θρόνο του Κιέβου. Στον λόγο του «Περί Νόμου και Χάριτος» εξύμνησε τον άγιο Βλαδίμηρο και θεμελίωσε θεολογικά τη θέση του ρωσικού λαού μέσα στην οικονομία της σωτηρίας. Ο Άγιος Ιλαρίων έζησε στα χρόνια του Μεγάλου Ηγεμόνα Γιαροσλάβου του Σοφού, υιού του αγίου Βλαδιμήρου, που εκοιμήθη το έτος χίλια πενήντα τέσσερα.

Στην ιστορία της Ρωσικής Εκκλησίας μνημονεύεται ως ο πρώτος Ρώσος που εγκαταστάθηκε ως Μητροπολίτης από Σύνοδο Ρώσων ιεραρχών. Έως τότε η Ρωσική Εκκλησία αποτελούσε μητρόπολη υπό το Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως, και οι προηγούμενοι μητροπολίτες ήταν όλοι Έλληνες, διορισμένοι κατευθείαν από την Πόλη. Ο Ιλαρίων υπηρετούσε ως πρεσβύτερος στο πριγκιπικό χωριό Μπερέστοβο, κοντά στο Κίεβο, και ήταν πνευματικός πατέρας και συνοδοιπόρος του ίδιου του ηγεμόνα.

Ο Άγιος Νέστωρ ο Χρονογράφος διηγείται ότι ο Γιαροσλάβος αγαπούσε ιδιαίτερα το Μπερέστοβο, όπου ανήγειρε τον ναό των Αγίων Αποστόλων και τιμούσε με ξεχωριστό σεβασμό πολλούς ιερείς. Ανάμεσα σε αυτούς ξεχώριζε ο πρεσβύτερος Ιλαρίων, άνθρωπος αρετής, βαθιάς γνώσεως και αυστηρής νηστείας, που αναζητούσε πάντοτε την ησυχία. Από το Μπερέστοβο κατέβαινε στις όχθες του Δνείπερου, εκεί όπου αργότερα θεμελιώθηκε η αρχαία Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου.

Στο πυκνό δάσος έσκαψε με τα ίδια του τα χέρια ένα μικρό σπήλαιο, βάθους περίπου τεσσάρων μέτρων, και εκεί έψαλλε τις Ώρες και προσευχόταν στον Θεό μέσα σε απόλυτη μοναξιά. Όπως μαρτυρούν τα συγγράμματά του, δεν ήταν απλώς άνθρωπος των βιβλίων, αλλά διέθετε σπάνια πνευματικά χαρίσματα και βαθύτατη θεολογική παιδεία. Όλες τις δυνάμεις του τις αφιέρωσε στη διακονία της Ρωσικής Εκκλησίας με αγάπη και ταπείνωση.

Όταν εκοιμήθη ο Μητροπολίτης Θεόπεμπτος, η Ρωσία βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση με το Βυζάντιο, και η εκκλησιαστική επικοινωνία με την Κωνσταντινούπολη είχε διακοπεί. Με απόφαση Συνόδου των Ρώσων ιεραρχών ελήφθη το τολμηρό μέτρο να ιδρυθεί Μητρόπολη στο Κίεβο, που δεν θα υπαγόταν πλέον άμεσα στο Πατριαρχείο. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για να αναδειχθεί στον θρόνο του Κιέβου ένας γνήσιος γόνος της ρωσικής γης, που γνώριζε από μέσα τον λαό του.

Ο Άγιος Ιλαρίων ήταν ήδη φημισμένος ανάμεσα στον ρωσικό κλήρο για την υψηλή πνευματική του ζωή και για το χάρισμα του κηρύγματος. Λίγο πριν την εκλογή του είχε εκφωνήσει στον ναό της Δεκάτης του Κιέβου τον περίφημο λόγο του προς τιμήν του αγίου ηγεμόνος Βλαδιμήρου. Πρόκειται για τη φημισμένη «Ομιλία περί Νόμου και Χάριτος», όπου ερμηνεύει θεολογικά τη θέση της Ρωσικής Εκκλησίας μέσα στην ιστορία της θείας οικονομίας της σωτηρίας.

Η εκλογή του από τους ιεράρχες της Συνόδου ήταν πολύ αγαπητή στην καρδιά του Γιαροσλάβου του Σοφού, που είδε σε αυτήν την ευλογία του Θεού. Ο Άγιος Ιλαρίων εγκαταστάθηκε ως Μητροπολίτης στον καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας το έτος χίλια πενήντα ένα, και αργότερα η χειροτονία του επιβεβαιώθηκε και από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Δεν παρέμεινε όμως για πολύ καιρό προκαθήμενος της Ρωσικής Εκκλησίας, καθώς ο Κύριος τον κάλεσε νωρίς κοντά Του.

Το χρονικό δεν αναφέρει το ακριβές έτος της κοιμήσεώς του, αλλά ο άγιος δεν ήταν πλέον στη ζωή όταν εκοιμήθη ο Γιαροσλάβος ο Σοφός. Σύμφωνα με τις ενδείξεις, ο Άγιος Ιλαρίων παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό περί το έτος χίλια πενήντα τρία. Η πνευματική κληρονομιά του Αγίου Ιλαρίωνα ζει ως σήμερα μέσα στη Ρωσική Εκκλησία, κυρίως μέσα από τον λόγο «Περί Νόμου και Χάριτος».

Το περιεχόμενο του έργου είναι βαθύ και πολύπλευρο, και στον πυρήνα του βρίσκεται η διδασκαλία περί σωτηρίας και θείας χάριτος. Παράλληλα, μεγάλη θέση καταλαμβάνει το ζήτημα της υπεροχής του Χριστιανισμού έναντι του Ιουδαϊσμού, θέμα κρίσιμο για τη νεαρή Ρωσία του Κιέβου. Είναι γνωστό ότι Ιουδαίοι είχαν πλησιάσει τον άγιο Βλαδίμηρο, ελπίζοντας να τον προσελκύσουν στην πίστη τους, και ο Άγιος Θεοδόσιος των Σπηλαίων πορευόταν στη συνοικία τους για να κηρύξει τον Εσταυρωμένο.

Ιουδαίοι επιχείρησαν αργότερα να μεταστρέψουν στην πίστη τους και τον ιερό Νικήτα τον Έγκλειστο, όταν ασκήτευε ακόμη στη Λαύρα των Σπηλαίων. Ο Άγιος Σίμων διασώζει το γεγονός αυτό στο Πατερικό των Σπηλαίων του Κιέβου, και έτσι εξηγείται η έμφαση του Ιλαρίωνα στο πρόσωπο του Μωυσέως και στον δοθέντα νόμο. Ο τρίτος μεγάλος άξονας του λόγου είναι η δοξολογία του αποστολικού έργου του αγίου Βλαδιμήρου, που οδήγησε τους Ρώσους από την ειδωλολατρία στο φως του Χριστού.

Στη συνέχεια του λόγου, ο άγιος ιεράρχης εξηγεί ότι από τη στιγμή που ο Σωτήρας ήλθε στον κόσμο, η Παλαιά Διαθήκη του ανθρώπου με τον Θεό έπαυσε να ισχύει ως μόνη οδός σωτηρίας. Για να εκφράσει τη σχέση των δύο Διαθηκών, δανείζεται από τον απόστολο Παύλο την εικόνα των δύο γυναικών του Αβραάμ, της ελεύθερης Σάρρας και της δούλης Άγαρ. Η Άγαρ, λέει, εκδιώχθηκε ως δούλη μαζί με τον υιό της Ισμαήλ, ενώ ο Ισαάκ, ο ελεύθερος υιός, έγινε κληρονόμος του Αβραάμ και της επαγγελίας.

Έτσι και οι Ιουδαίοι, σύμφωνα με τον Ιλαρίωνα, διασκορπίστηκαν στα έθνη, ενώ οι Χριστιανοί έγιναν κληρονόμοι του Θεού Πατρός μέσω της χάριτος. Όπως το φως της σελήνης χλομιάζει μπροστά στον ήλιο, έτσι και ο Νόμος εξασθενεί μπροστά στη λάμψη της χάριτος. Όπως υποχωρεί η νυχτερινή ψύχρα μόλις θερμάνει τη γη ο ήλιος, έτσι ο άνθρωπος δεν λυγίζει πια κάτω από το βάρος του Νόμου.

Ο πιστός περπατά πλέον ελεύθερα μέσα στη χάρη, και αυτή τη χαρά της απελευθερώσεως τη βλέπει ο άγιος ολοφάνερη στον λαό του. Έτσι η εκλογή της Ρωσίας προς τον Χριστιανισμό εμφανίζεται ως πράξη βαθύτατου ελέους και αγάπης του Θεού. Η χαρά του Χριστού πλημμυρίζει την καρδιά του ιερού κήρυκα, καθώς μιλά για την είσοδο της πατρίδας του στη χορεία των χριστιανικών λαών.

Η χάρη του Χριστού, λέει, γέμισε ολόκληρη τη γη, και ιδιαίτερα τα νέα και ζωντανά έθνη, στα οποία ανήκει και ο ρωσικός λαός. Δεν χύνεται, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, ο νέος οίνος της χάριτος μέσα σε παλαιούς ασκούς, αλλά μέσα σε νέους ασκούς και σε νέους λαούς. Έτσι η πίστη απλώθηκε σε όλη τη γη και έφτασε και στη ρωσική γλώσσα, ώστε και οι Ρώσοι να δοξάζουν την Αγία Τριάδα μαζί με όλους τους χριστιανούς.

Οι Ορθόδοξοι Ρώσοι, βεβαιώνει ο άγιος, δεν ονομάζονται πλέον ειδωλολάτρες, αλλά χριστιανοί, παιδιά του ζώντος Θεού. Δεν κτίζουν πια εθνικούς ναούς και βωμούς, αλλά οικοδομούν τις εκκλησίες του Χριστού στις πόλεις και στα χωριά. Δεν θυσιάζουν πια ανθρώπους στους δαίμονες, όπως άλλοτε οι Βάραγγοι μάρτυρες, αλλά μετέχουν στη μία θυσία του Χριστού προς τον Πατέρα.

Ο Ευλογημένος Θεός ελέησε όλους τους λαούς, και δεν περιφρόνησε ούτε τους μακρινούς Ρώσους, αλλά τους κάλεσε στη γνώση της αλήθειας. Το μεγάλο αποστολικό έργο του φωτισμού της ρωσικής γης το επιτέλεσε ο άγιος ηγεμόνας Βλαδίμηρος, σαν νέος ισαπόστολος, ομοιότυπος με τον άγιο Κωνσταντίνο τον Μέγα. Πρόσταξε σε ολόκληρη τη χώρα του να βαπτιστούν οι υπήκοοί του στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Διέταξε με καθαρή και δυνατή φωνή να δοξάζουν όλοι την Αγία Τριάδα και να γίνουν χριστιανοί, μικροί και μεγάλοι, δούλοι και ελεύθεροι. Ο Άγιος Ιλαρίων μιλά με αγία υπερηφάνεια για την πατρίδα του, λέγοντας ότι ο Βλαδίμηρος δεν βασίλευσε σε μια άσημη και άγνωστη χώρα, αλλά στη Ρωσία, που την ακούν τα πέρατα της γης. Η «Ομιλία περί Νόμου και Χάριτος» υπήρξε το πρώτο έργο της εποχής του στη Ρωσική Εκκλησία, στο οποίο ο Φωτιστής της Ρωσίας ανυμνείται μέσα στη χορεία των ισαποστόλων.

Σε αυτόν απευθύνεται ο άγιος με λόγια συγκλονιστικά, λέγοντας να χαίρεται ανάμεσα στους ηγεμόνες, διότι δεν ανέστησε νεκρά σώματα, αλλά ψυχές νεκρωμένες από την ειδωλολατρία. Μέσα από εκείνον ο ρωσικός λαός έλαβε νέα ζωή και γνώρισε την αληθινή ζωή που χαρίζει ο Χριστός. Έτσι η ιστορία του λαού αποκτά εκκλησιαστικό νόημα και ένταξη μέσα στη σωτηρία.

Ανάμεσα στα άλλα έργα του Αγίου Ιλαρίωνα ξεχωρίζει η επισκοπική «Ομολογία», που έγινε με τον καιρό πρότυπο για τους αρχιερατικούς όρκους στη Ρωσική Εκκλησία. Στα χειρόγραφα της «Ομιλίας περί Νόμου και Χάριτος» επισυνάπτεται συνήθως και η «Προσευχή του Αγίου Ιλαρίωνα», που έχει δική της μακρά πορεία μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας του. Όταν ο Άγιος Γκούριος πορευόταν προς τη νεοσύστατη Επισκοπή του Καζάν το έτος χίλια πεντακόσια πενήντα πέντε, ζήτησε να διαβάζεται μπροστά του η συγκεκριμένη προσευχή.

Όριζε μάλιστα να αναγινώσκεται στη Μόσχα και στις άλλες πόλεις, από τις οποίες περνούσε στη μακρά οδοιπορία του. Ο Άγιος Ιλαρίων ενταφιάστηκε στα Σπήλαια του Κιέβου, εκεί όπου ο ίδιος είχε σκάψει κάποτε το πρώτο του ασκητικό κελί. Στους τίτλους των έργων του, στα χειρόγραφα της αγιολογικής γραμματείας και στους καταλόγους των ιεραρχών, ονομάζεται πάντοτε άγιος και θαυματουργός.

Η αγιοκατάταξή του μαρτυρείται καθαρά στις ακολουθίες των Πατέρων των Σπηλαίων του Κιέβου, που τραγουδιούνται με ευλάβεια. Τόσο στην ακολουθία της Συνάξεως των Πατέρων των Εγγύς Σπηλαίων, όσο και στη γενική ακολουθία προς όλους τους αγίους των Σπηλαίων, ο Άγιος Ιλαρίων συγκαταριθμείται ανάμεσα στους ιεράρχες της Ρωσικής Ορθοδόξου Εκκλησίας.