Άγιος Διονύσιος Επίσκοπος Αλεξανδρείας

Όταν οι στρατιώτες οδηγούσαν τον επίσκοπο της Αλεξάνδρειας προς τα μαρτύρια, ένα πλήθος αγνώστων χωρικών όρμησε ξαφνικά και τον άρπαξε από τα χέρια τους. Τον ανέβασαν σε ένα γαϊδουράκι δίχως σαμάρι και τον μετέφεραν σε ασφαλές μέρος, χωρίς ποτέ κανείς να μάθει ποιοι ήταν αυτοί οι σωτήρες. Ο Διονύσιος καταγόταν από πλούσιους και ευγενείς ειδωλολάτρες γονείς της Αλεξάνδρειας και έλαβε εξαιρετική θύραθεν παιδεία.

Στα νεανικά του χρόνια δίδασκε ρητορική στους νέους, μέσα στο πνεύμα της ελληνικής σοφίας που είχε διδαχθεί. Όμως ο φωτεινός νους του δεν μπορούσε να αγνοήσει τις πλάνες και τις δεισιδαιμονίες της θρησκείας στην οποία γεννήθηκε. Η ψυχή του διψούσε για αλήθεια και δεν έβρισκε ανάπαυση μέσα στη φιλοσοφία των εθνικών δασκάλων.

Άρχισε λοιπόν να μελετά ελεύθερα και αμερόληπτα όλα τα ανθρώπινα διδάγματα και να τα συγκρίνει μεταξύ τους με ψυχραιμία. Αυτός ο τίμιος δρόμος της προσωπικής αναζήτησης τον οδήγησε στη γνώση του ενός αληθινού Θεού. Όπως αργότερα έλεγε ο ίδιος, στράφηκε στον Χριστό μέσα από ελεύθερη έρευνα, δοκιμάζοντας με αμεροληψία όλες τις διδασκαλίες των ανθρώπων χωρίς προκαταλήψεις.

Στην Αλεξάνδρεια εκείνης της εποχής άνθιζαν μαζί η εθνική σοφία και η χριστιανική γραμματεία, καθώς η περίφημη Κατηχητική Σχολή είχε φτάσει σε μεγάλη ακμή. Οι δάσκαλοί της συνδύαζαν τη βαθιά θεολογική κατάρτιση με τη φιλοσοφική παιδεία και προσέλκυαν ακόμη και ειδωλολάτρες μαθητές. Ανάμεσα σε αυτούς ξεχώριζαν ο Ηρακλάς και κυρίως ο ξακουστός Ωριγένης, που με τη διδασκαλία του οδηγούσε πολλούς ακροατές στον Χριστό.

Ο Διονύσιος, έχοντας ήδη γνωρίσει αρκετά χριστιανικά συγγράμματα, πλησίασε στενά αυτούς τους δασκάλους και έγινε σύντομα μαθητής αφοσιωμένος του Ωριγένη. Με ζήλο και αγάπη μελετούσε τις επιστολές των αποστόλων, κυρίως του αποστόλου Παύλου, που του προκάλεσαν βαθιά συγκλονιστική αλλαγή στη σκέψη και την καρδιά. Έτσι δέχθηκε με συνείδηση το άγιο βάπτισμα και εντάχθηκε στην Κατηχητική Σχολή ως πραγματικό της στολίδι.

Αργότερα χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και, όταν ο Ηρακλάς ανέβηκε στον θρόνο της Αλεξάνδρειας, ο Διονύσιος ανέλαβε ο ίδιος τη διεύθυνση της φημισμένης Σχολής. Μετά την κοίμηση του Ηρακλά, τον διαδέχθηκε και στην επισκοπική καθέδρα της μεγάλης πόλης, όπου άνοιξε ένα νέο, δύσκολο κεφάλαιο της ζωής του. Από την ημέρα που ανέβηκε στον θρόνο, η ζωή του έγινε αδιάκοπος αγώνας ενάντια σε εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς της Εκκλησίας.

Όταν ξέσπασε ο σκληρός διωγμός του Δεκίου, ο επίσκοπος αναγκάστηκε να φύγει από την πόλη, όχι από φόβο, αλλά για να μη μείνει το ποίμνιο χωρίς ποιμένα. Ο έπαρχος Σαβίνος έστειλε κατάσκοπο να τον αναζητήσει, όμως ο άγιος έμεινε τέσσερις ημέρες κρυμμένος στο ίδιο του το σπίτι. Όταν τελικά συνελήφθη και οδηγείτο στην Ταπόσιρι για βασανιστήρια, ένας χριστιανός Τιμόθεος ειδοποίησε τους χωρικούς ενός κοντινού πανηγυριού.

Εκείνοι όρμησαν στους φύλακες με τέτοια ορμή, ώστε οι στρατιώτες έφυγαν τρέχοντας μέσα στον πανικό. Ο άγιος, μισόγυμνος και ξαπλωμένος, νόμισε στην αρχή ότι επρόκειτο για ληστές και τους παρακαλούσε να μην τον σκοτώσουν αμέσως. Όμως εκείνοι τον σήκωσαν παρά τη θέλησή του και τον μετέφεραν σε ασφαλές μέρος, μακριά από τους διώκτες του.

Από τον κρυψώνα του εξακολουθούσε να ποιμαίνει την Αλεξάνδρεια, στέλνοντας επιστολές μέσω έμπιστων πρεσβυτέρων και στηρίζοντας τους πιστούς στις πιο σκληρές ώρες του διωγμού. Στο μεταξύ, πολλοί χριστιανοί δεν άντεξαν τα βασανιστήρια και αρνήθηκαν τον Χριστό, όμως αργότερα επέστρεφαν με δάκρυα μετανοίας. Ο πράος επίσκοπος τους δεχόταν με πατρική στοργή, επιβάλλοντας κανόνες και επιτίμια, και τους έσωζε από την απελπισία.

Όταν εμφανίστηκε το σχίσμα του Νοβατιανού, που αρνιόταν την επιστροφή των πεσόντων, ο Διονύσιος αντιστάθηκε με δύναμη και του έγραψε με παρρησία. Του τόνιζε ότι θα έπρεπε να υπομείνει τα πάντα, παρά να σχίζει την Εκκλησία του Θεού. Έλεγε ότι ο θάνατος για χάρη της ενότητας είναι το ίδιο ένδοξος, αν όχι ανώτερος, από τον θάνατο για άρνηση της θυσίας στα είδωλα.

Με την υπομονή και τη μετριοπάθειά του πέτυχε αργότερα να αποκαταστήσει την ειρήνη σε σύνοδο. Αντιμετώπισε επίσης τον χιλιαστή Νέπωτα, τη διδασκαλία του Σαβελλίου που αρνιόταν την Τριάδα των Προσώπων, καθώς και τη διαμάχη για το βάπτισμα των αιρετικών. Σε όλες τις περιπτώσεις φρόντιζε πρώτα να μελετά τα κείμενα των αντιπάλων και κατόπιν να αντικρούει με πειστικό λόγο τις πλάνες τους.

Η ειρήνη της Εκκλησίας διακόπηκε ξανά με τον σκληρό διωγμό του Βαλεριανού, ο οποίος έπληξε ιδιαίτερα τους επισκόπους και τους πρεσβυτέρους. Ο Διονύσιος συνελήφθη βαριά άρρωστος μαζί με τον πρεσβύτερο Μάξιμο και τους διακόνους Φαύστο, Ευσέβιο και Χαιρήμονα, και οδηγήθηκε στον έπαρχο Αιμιλιανό. Όταν του ζητήθηκε να θυσιάσει στα είδωλα, απάντησε με τόλμη ότι οφείλουμε να υπακούουμε στον Θεό περισσότερο παρά στους ανθρώπους.

Εξορίστηκε τότε στο έρημο χωριό Κεφρώ μέσα στην άγρια λιβυκή ερημιά, όπου οι εθνικοί τον λιθοβολούσαν κάθε φορά που κήρυττε. Παρά τις απειλές, πολλοί ειδωλολάτρες οδηγήθηκαν εκεί στην πίστη του Χριστού μέσα από τη διδασκαλία του. Ο Αιμιλιανός, ερεθισμένος από την επιτυχία αυτή, τον μετέφερε σε ακόμη πιο μακρινό τόπο, στο Κολλουθώ.

Όμως και από εκεί διατηρούσε επικοινωνία με την ποίμνη του και με άλλες Εκκλησίες με γράμματα. Συνείδητοποιούσε καθαρά ότι, ως προεστώς μιας από τις μεγαλύτερες Εκκλησίες, είχε χρέος να φροντίζει για την ειρήνη ολόκληρης της οικουμένης. Τρία ολόκληρα χρόνια έμεινε σε εκείνη τη σκληρή εξορία, υπομένοντας θλίψεις γνωστές μόνο στον Θεό.

Όταν ανέβηκε στον θρόνο ο Γαλλιηνός, ο άγιος επέστρεψε με χαρά στην Αλεξάνδρεια, όμως νέες δοκιμασίες τον περίμεναν εκεί. Εμφύλιος πόλεμος, φοβερός λιμός και θανατηφόρα επιδημία χτύπησαν τη μεγάλη πόλη και θέρισαν τους κατοίκους της. Ο επίσκοπος φρόντιζε με πατρική αγάπη όλους τους πάσχοντες, χριστιανούς και ειδωλολάτρες, χωρίς καμία διάκριση ανάμεσά τους.

Σε επιστολή του περιέγραφε πώς πολλοί αδελφοί ξεχνούσαν την ίδια τους τη ζωή, για να υπηρετήσουν τους ασθενείς και να τους θεραπεύσουν εν Χριστώ. Ορισμένοι ξεψυχούσαν αγκαλιά με τους αρρώστους, κρατώντας τα σώματά τους στα γόνατά τους, κλείνοντάς τους τα μάτια και ντύνοντάς τους με τον τελευταίο χιτώνα. Ο ίδιος ο Διονύσιος αποτελούσε υπόδειγμα τέτοιας ολοκληρωτικής αυταπάρνησης, μεγαλύτερης από αυτή του μαρτυρίου.

Στις θλίψεις αυτές προστέθηκε και μια άδικη υποψία για ορθοδοξία, και αναγκάστηκε να γράψει επιστολή με την οποία εξέθεσε τη διδασκαλία του για τα τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Η αλήθεια θριάμβευσε και ο σεβασμός όλης της Εκκλησίας προς το πρόσωπό του παρέμεινε αδιάλειπτος και ακέραιος. Έτσι, καθαρός από κάθε κατηγορία, συνέχισε να ποιμαίνει το ποίμνιό του.

Στα τελευταία χρόνια του, το σώμα του είχε εξαντληθεί από τη γεροντική ηλικία, τους κόπους και τις αλλεπάλληλες θλίψεις, αν και το πνεύμα του παρέμενε ακμαίο. Όταν ξέσπασε στην Αντιόχεια η αίρεση του Παύλου Σαμοσατέως, συγκλήθηκε εκεί σύνοδος αγίων πατέρων και ένας από τους πρώτους που προσκλήθηκαν ήταν ο Διονύσιος. Όλοι περίμεναν από αυτόν την αποφασιστική φωνή που θα έφερνε την ειρήνη στην Εκκλησία.

Όμως ο γέροντας ποιμένας αισθάνθηκε ότι δεν μπορούσε να αντέξει το βάρος ενός τόσο μακρινού ταξιδιού και αρνήθηκε με ταπείνωση. Αντί για προφορικό λόγο, έστειλε στους πατέρες μακρά επιστολή, όπου εξέθεσε με σαφήνεια την ορθόδοξη διδασκαλία απέναντι στις πλάνες του αιρεσιάρχη. Λίγες ημέρες αργότερα, ενώ οι επίσκοποι συνεδρίαζαν ακόμη στην Αντιόχεια, παρέδωσε ειρηνικά το πνεύμα του στον Θεό, κατά το έτος διακόσια εξήντα πέντε.

Η Εκκλησία θρήνησε βαθιά τη μεγάλη απώλεια, γιατί έχασε έναν διδάσκαλο και πατέρα, έναν ακλόνητο στύλο της ορθοδοξίας. Ο Ευσέβιος Καισαρείας τον αποκάλεσε αργότερα μέγα Διονύσιο, διασώζοντας πολλά αποσπάσματα από τα συγγράμματά του.