Ιωάννης Βατάτζης, ο ελεήμων βασιλιάς της ρωμιοσύνης

Ένας αυτοκράτορας μάλωσε σκληρά τον ίδιο του τον γιο, επειδή τον είδε ντυμένο με ακριβά ρούχα να ξεκινά για κυνήγι. Επτά χρόνια μετά τον θάνατό του, όταν άνοιξαν τον τάφο του, μια γλυκιά ευωδία απλώθηκε τριγύρω και το σώμα του βρέθηκε εντελώς άφθαρτο. Πρόκειται για τον Άγιο Ιωάννη τον Τρίτο Δούκα Βατάτζη, που η ιστορία τον ονόμασε ελεήμονα για τις πολλές και μεγάλες αγαθοεργίες του.

Γεννήθηκε στα χίλια εκατόν ενενήντα τρία μετά Χριστόν στο Διδυμότειχο και καταγόταν από επιφανή βυζαντινή οικογένεια. Έζησε σε δύσκολους καιρούς, όταν οι Φράγκοι σταυροφόροι κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη και διέλυσαν τη βυζαντινή αυτοκρατορία σε τέσσερα αντίπαλα κράτη. Ο νόμιμος αυτοκράτορας και ο Οικουμενικός Πατριάρχης κατέφυγαν τότε στη Νίκαια της Μικράς Ασίας.

Εκεί δημιουργήθηκε το νέο κέντρο της ορθόδοξης ρωμιοσύνης, που κράτησε ζωντανή την ελπίδα της ανάκτησης της Βασιλεύουσας. Στα χίλια διακόσια είκοσι δύο μετά Χριστόν, ο Ιωάννης διαδέχθηκε στον θρόνο της Νίκαιας τον θείο του Θεόδωρο Λάσκαρη. Από την πρώτη στιγμή έδειξε τις σπάνιες αρετές ενός χριστιανού ηγεμόνα και ενός ικανότατου πολιτικού άνδρα.

Ο νέος αυτοκράτορας ανέλαβε να αναδιοργανώσει τις βυζαντινές δυνάμεις με πρότυπο την παλαιά αυτοκρατορία και τα κατάφερε θαυμάσια. Χάρη σε λαμπρές στρατιωτικές νίκες και έξυπνους χειρισμούς, εξασφάλισε σύντομα τον έλεγχο ολόκληρης της Μικράς Ασίας. Ανέκτησε επίσης το μεγαλύτερο μέρος των εδαφών που βρίσκονταν στα χέρια των Λατίνων κατακτητών.

Κατέλαβε ακόμη και την Αδριανούπολη, ενισχύοντας θαυμαστά τη θέση της αυτοκρατορίας της Νίκαιας. Όταν εκοιμήθη, στα χίλια διακόσια πενήντα τέσσερα μετά Χριστόν, το κράτος του περιελάμβανε σχεδόν όλα τα παλαιά βυζαντινά εδάφη πριν από τη φραγκική κατάκτηση. Έμενε μόνο η ανάκτηση της Πόλης, που έγινε λίγα χρόνια αργότερα από τον διάδοχό του Μιχαήλ τον Όγδοο τον Παλαιολόγο.

Οι ιστορικοί όμως αποδίδουν στην ουσία αυτή τη μεγάλη επιτυχία στον ίδιο τον Ιωάννη τον Βατάτζη. Με φλογερό ζήλο για την Εκκλησία, διεξήγαγε επίσης πολλές διαπραγματεύσεις με τον Πάπα Γρηγόριο τον Ένατο. Δυστυχώς όμως οι προσπάθειες αυτές δεν καρποφόρησαν, γιατί ο Πάπας έμεινε σταθερά προσηλωμένος στις δικές του απόψεις.

Ο Ιωάννης δεν υποχώρησε ποτέ από την ορθόδοξη πίστη και την αγάπη του προς το ποίμνιο. Η Εκκλησία και ο λαός αναγνώρισαν σε εκείνον τον αληθινό χριστιανό βασιλιά της ρωμιοσύνης. Στον χαρακτήρα του ήταν ήπιος, απλός και φιλήσυχος, χωρίς ίχνος αλαζονείας ή σκληρότητας απέναντι στους ανθρώπους.

Όλοι μπορούσαν να τον πλησιάσουν ελεύθερα και να βρουν σε εκείνον στήριξη, κατανόηση και πατρική φροντίδα. Στάθηκε ένθερμος προστάτης των αδικημένων και ιδιαίτερα των αγροτών που τους καταπίεζαν οι μεγάλοι γαιοκτήμονες. Μαζί με τους πολέμους, καταπιάστηκε επίσης σοβαρά με την αναδιοργάνωση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας.

Έτσι αντιμετώπισε το πρόβλημα της φτώχειας με βάση το χριστιανικό ήθος και την πιστότητα στο Ευαγγέλιο. Μια ημέρα μάλιστα συνάντησε τον ίδιο του τον γιο ντυμένο με πολυτελή ρούχα, καθώς ξεκινούσε για κυνήγι. Τότε τον επιτίμησε αυστηρά και του είπε σοβαρά πατρικά λόγια που θυμίζονται μέχρι σήμερα.

Τον ρώτησε πώς τολμά να ξοδεύει με τέτοιον τρόπο το χρήμα των υπηκόων του σε μάταιες ασχολίες. Του θύμισε ότι τα πολύτιμα εκείνα ρούχα με τα χρυσά κεντήματα γίνονται από το αίμα των Ρωμιών. Πρόσθεσε ακόμη ότι ο πλούτος των βασιλέων ανήκει στους υπηκόους και πρέπει να δίνεται γι’ αυτόν λογαριασμός.

Με τέτοια λόγια δίδαξε έμπρακτα ότι η εξουσία αποτελεί διακονία και προσφορά στον λαό. Στις τέσσερις Νοεμβρίου του χίλια διακόσια πενήντα τέσσερα μετά Χριστόν παρέδωσε ειρηνικά την ψυχή του στον Θεό. Το τίμιο λείψανό του ενταφιάστηκε στο μοναστήρι του Σωτήρος Χριστού, που είχε χτίσει εκείνος στο Νυμφαίο της Βιθυνίας.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος εμφανίστηκε σε όραμα και ζήτησε να μεταφερθεί το λείψανό του στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας. Όταν μετά από επτά χρόνια άνοιξαν τον τάφο του, μια γλυκιά ευωδία απλώθηκε σε όλον τον χώρο. Έκπληκτοι όλοι διαπίστωσαν ότι το σώμα του παρέμενε εντελώς άφθαρτο, σαφές δείγμα της αγιότητάς του.

Δεν είχε κανένα απολύτως σημείο που να φανερώνει ότι επρόκειτο για νεκρό άνθρωπο. Ακόμη και τα ρούχα του είχαν διατηρηθεί άθικτα, σαν να τα είχαν ράψει εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Έτσι αντιδοξάζει ο Θεός εκείνους που τον δοξάζουν με τη ζωή τους στη γη.

Στη συνέχεια το τίμιο λείψανο τοποθετήθηκε σε ναό της Μαγνησίας, όπου άρχισαν να συμβαίνουν πολλά θαύματα. Όπως σημειώνει ο βιογράφος του, χριστιανοί που κατέφευγαν στον άγιο ανταμείβονταν θαυμαστά για την πίστη τους. Στο ιερό λείψανο θεραπεύονταν ασθένειες και διώκονταν δαίμονες με τη χάρη του Θεού.

Ο ιστορικός της εποχής αναφέρει ένα ακόμη περιστατικό, στα χρόνια του Ανδρονίκου του Παλαιολόγου, κατά τις τουρκικές επιδρομές. Ο καστροφύλακας της Μαγνησίας παρατήρησε πολλές φορές μια αναμμένη λαμπάδα να περιφέρεται κατά μήκος των τειχών. Έστειλε ανθρώπους του να ερευνήσουν το φαινόμενο, μα κανείς δεν κατάφερε να δώσει εξήγηση.

Τελικά στάλθηκε ο κωφάλαλος αδελφός του καστροφύλακα και σε εκείνον φανερώθηκε όλο το μυστήριο. Επιστρέφοντας, βρήκε ταυτόχρονα και τη θεραπεία του, καθώς άρχισε να ακούει και να μιλάει κανονικά. Διηγήθηκε λοιπόν ότι εκεί όπου φαινόταν το φως, συνάντησε έναν άνδρα μεγαλοπρεπή με βασιλικό παράστημα.

Εκείνος προέτρεπε με δυνατή φωνή τους χριστιανούς να μην παραδοθούν και να συνεχίσουν την άμυνα της πόλης τους. Στο ιερό σκήνωμα αναγνώρισε αμέσως τη μορφή του Αγίου Βασιλέως Ιωάννη του Βατάτζη. Από τότε αναγνωρίστηκε επίσημα ως Άγιος και η μνήμη του ορίστηκε να τιμάται στις τέσσερις Νοεμβρίου.

Το άφθαρτο λείψανο μεταφέρθηκε αργότερα στην Κωνσταντινούπολη, που είχε ήδη ελευθερωθεί από τους Φράγκους κατακτητές. Εκεί το τύλιξε σιγά σιγά ο γνωστός θρύλος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά της ρωμιοσύνης. Κατά την άλωση της Πόλης από τους Τούρκους, το ιερό λείψανο κρύφτηκε προσεκτικά σε κάποια κατακόμβη.

Από εκείνη τη στιγμή, σύμφωνα με τον θρύλο, ο Άγιος βασιλιάς καρτερεί την απελευθέρωση της Βασιλεύουσας. Λένε ακόμη ότι κρατά μαζί του τη σπάθη του μέσα στο θηκάρι, ακουμπισμένη πλάι στο σώμα του. Κάθε χρόνο μάλιστα η λεπίδα του σπαθιού ξεπροβάλλει λίγα χιλιοστά πιο έξω από τη θήκη της.

Όταν θα βγει ολόκληρη η σπάθη, τότε θα φτάσει η ώρα που καρτερεί η ρωμιοσύνη αιώνες τώρα. Σύγχρονος άγιος γέροντας ασκητής αναφέρει ότι εδώ και λίγο καιρό ο Ελεήμων βασιλιάς έχει αναστηθεί. Λέει ακόμη ότι το ξίφος βγήκε πια εντελώς από το θηκάρι του και ο Άγιος ετοιμάζεται.

Περιφέρεται, σύμφωνα με τον γέροντα, με ταπεινή μορφή στους δρόμους της Πόλης και κατευθύνει τις στρατιές των Αγίων. Όλοι αυτοί οι θρύλοι και οι προφητείες ηχούν παράξενα στα αυτιά των σύγχρονων ανθρώπων. Οφείλουμε όμως να τους δούμε ως μαρτυρία της προσωπικής αξίας του ελεήμονος βασιλιά.

Έτσι επαληθεύεται ο λόγος της Αγίας Γραφής, ότι ο ελεήμων «εκ θανάτου ρύεται» και ζει αιώνια.