Η Ιερή Εικόνα «Παρθένος προ του Τόκου και μετά τον Τόκο»

Ένας πλούσιος έμπορος της Μόσχας παράτησε τα πάντα, χάρισε όλη του την περιουσία στο μοναστήρι και κράτησε μόνο μια εικόνα μέσα στο κελί του. Χρόνια αργότερα, ένας αξιωματικός του ρωσικού στρατού είδε μια νύχτα ένα ανέκφραστο φως να αναβλύζει από αυτή την ίδια εικόνα της Θεοτόκου. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας με την ονομασία «Παρθένος προ του Τόκου και μετά τον Τόκο» φυλάσσεται στη Μονή του Αγίου Νικολάου, στην επαρχία Ντμίτροφσκι της Μόσχας.

Στο ιερό αυτό σκήνωμα την παρέδωσε ο Μοσχοβίτης έμπορος Αλέξιος Γρηγόριεβιτς Μοκέγιεφ, άνθρωπος βαθιάς πίστης και ευλάβειας. Γύρω στα χίλια επτακόσια ογδόντα ο Αλέξιος εντάχθηκε στην αδελφότητα της μονής και προσέφερε όλη του την περιουσία στον αρχιμανδρίτη Μακάριο, τον ηγούμενο του μοναστηριού. Την αγία εικόνα όμως τη φύλαξε στο κελί του, για να τη συντροφεύει στην προσευχή και στις τελευταίες μέρες της ζωής του.

Όταν ο ευλαβής έμπορος κοιμήθηκε, η εικόνα μεταφέρθηκε στον αρχιμανδρίτη, ο οποίος πρόσεξε ότι ήταν φιλοτεχνημένη με λάδι σε καμβά. Η τεχνική αυτή δεν ακολουθούσε τους παραδοσιακούς κανόνες της βυζαντινής αγιογραφίας, που απαιτούσαν αυγοτέμπερα σε ξύλο. Για τον λόγο αυτό, ο ηγούμενος την τοποθέτησε πάνω από την πόρτα ενός παρακείμενου παρεκκλησιού.

Το παρεκκλήσι αυτό ήταν αφιερωμένο στον όσιο Μεθόδιο της Πεσνόσα, τον ιδρυτή της μονής, που κοιμήθηκε τον Ιούνιο του χιλίου τριακοσίου ενενήντα δύο. Η δόξα της εικόνας με πλήθος θαυμάτων φανερώθηκε το χίλια οκτακόσια είκοσι επτά, σε καιρούς δύσκολους για τη ρωσική γη. Μια νύχτα, ο λοχαγός Πλάτων Οσίποβιτς Σαμπάσεφ, αξιωματικός του Συντάγματος Κυνηγών που στρατοπέδευε κοντά στη μονή Πεσνόσα, περνούσε δίπλα από το ταπεινό παρεκκλήσι.

Τότε αντίκρισε ένα παράδοξο και υπερφυσικό φως να ξεχύνεται από την εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου. Λίγο αργότερα, ο ίδιος αξιωματικός βρέθηκε σε πολύ δύσκολες περιστάσεις και έλαβε την πρώτη ευλογία από τη Βασίλισσα των Ουρανών. Εκείνον τον καιρό, ο Σαμπάσεφ κατηγορήθηκε άδικα για κάποιο παράπτωμα και απομακρύνθηκε από τη θέση του.

Καθώς δεν έβρισκε δικαιοσύνη από τους επίγειους άρχοντες, αποφάσισε να ζητήσει την αλήθεια από την ίδια την Παναγία. Με δάκρυα θερμά γονάτισε μπροστά στην πανάχραντη εικόνα της μέσα στη μονή. Έπειτα, σε όνειρο, είδε τη φωτεινή εικόνα της Θεομήτορος μέσα στα σύννεφα, πάνω από το παρεκκλήσι του οσίου Μεθοδίου.

Άκουσε τότε μια φωνή που του έλεγε πως, αν ήθελε να γλιτώσει από τον πειρασμό, έπρεπε να φιλοτεχνήσει ασημένια επένδυση για την εικόνα. Ο λοχαγός Σαμπάσεφ υπάκουσε με ευγνωμοσύνη στις οδηγίες της Μητέρας του Θεού και έφτιαξε την ασημένια επένδυση. Σύντομα αθωώθηκε από κάθε κατηγορία και οι θλίψεις του τελείωσαν, καθώς η Παναγία στάθηκε πραγματική προστάτιδά του.

Από το χίλια οκτακόσια σαράντα οκτώ η εικόνα τοποθετήθηκε πίσω από το ψαλτήρι του ναού, σε θέση τιμητική και προσιτή στους πιστούς. Εκείνη τη χρονιά, καθώς θέριζε την περιοχή μια φοβερή επιδημία χολέρας, αναρίθμητα θαύματα ίασης συντελέστηκαν μπροστά της. Η εικόνα ανήκει στον εικονογραφικό τύπο της Οδηγήτριας, με τη Θεοτόκο και τον Χριστό να φέρουν στέμματα στις κεφαλές τους.

Στο επάνω μέρος υπάρχει η επιγραφή «Παρθένος προ του Τόκου και μετά τον Τόκο». Εκεί εικονίζεται ο Κύριος Σαβαώθ μαζί με δύο αγγέλους, που κρατούν το στέμμα της Θεομήτορος. Στην παράσταση εμφανίζεται επίσης ο δίκαιος Ιωσήφ ο Μνήστωρ, ως μάρτυρας του μυστηρίου.

Η εικόνα είναι έργο μεγάλης ομορφιάς, ζωγραφισμένο με λεπτότητα και πνευματική θέρμη, ώστε να μεταδίδει χάρη σε όσους τη βλέπουν. Η σύνθεση έχει ύψος δώδεκα και πλάτος εννέα βέρσοκ, δηλαδή ρωσικές παραδοσιακές μονάδες μέτρησης. Η Υπεραγία Θεοτόκος παρουσιάζεται μετωπικά, μέχρι τη μέση, και κρατάει τον Προαιώνιο Παίδα στον αριστερό της βραχίονα.

Ο Θείος Βρέφος αποδίδεται με βασιλική μεγαλοπρέπεια, με στέμμα, σκήπτρο και σφαίρα στα χέρια του. Η Παναγία κρατάει το σκήπτρο από κάτω, σαν να βοηθάει διακριτικά τον Υιό της σε αυτή τη βασιλική στάση. Η λειτουργική βάση των εικόνων αυτού του τύπου βρίσκεται σε ένα θεοτοκίο του εβδόμου ήχου της εκκλησιαστικής μας υμνογραφίας.

Ο ύμνος αυτός λέει πως η Παρθένος έμεινε παρθένος πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη γέννηση του Σωτήρος. Το ίδιο μήνυμα φανερώνεται και στο γνωστό τροπάριο της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Εκείνος ο ύμνος βεβαιώνει ότι η Παναγία διατήρησε την παρθενία της εν τω τόκω και δεν εγκατέλειψε τον κόσμο εν τη κοιμήσει.

Η εικονογραφία αυτή δέχτηκε επιδράσεις και από δυτικά πρότυπα, όπως η μεσαιωνική γερμανική παράσταση της «Τρισθαύμαστης Μητρός». Στη ρωσική παράδοση συγγενεύει με τις εικόνες Λομόφσκαγια, Τσενστοχόβα, Μισκόφσκαγια και Τσουμπκόφσκαγια από το Σταροντούμπιε.