Ο Όσιος Αμβρόσιος της Όπτινα και η σιωπηλή λάμψη του

Ο Λέων Τολστόι τον επισκέφθηκε τρεις φορές και έφυγε κατάπληκτος από τη σοφία ενός ταπεινού μοναχού της ρωσικής υπαίθρου. Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, βαριά πληγωμένος από τον θάνατο του γιου του Αλιόσα, τον συνάντησε στην Όπτινα και τον μετέπλασε σε λογοτεχνικό πρότυπο για τον στάρετς Ζωσιμά στους Αδελφούς Καραμάζοφ. Ο άνθρωπος που στάθηκε αφορμή για τόση πνευματική γοητεία ονομαζόταν Αλέξανδρος Γκρένκωφ και γεννήθηκε στην ρωσική επαρχία του Ταμπώφ τον Νοέμβριο του χίλια οκτακόσια δώδεκα.

Οι γονείς του ήταν άνθρωποι βαθιάς πίστης και τον ανέθρεψαν με αυστηρότητα μέσα στην εκκλησιαστική παράδοση. Επειδή καταγόταν από ιερατική οικογένεια, μπήκε φυσιολογικά στο θεολογικό σεμινάριο του Ταμπώφ και ξεχώρισε ανάμεσα στους καλύτερους σπουδαστές του. Έναν χρόνο πριν από την αποφοίτησή του τον χτύπησε μια βαριά αρρώστια που τον έφερε κοντά στον θάνατο.

Τότε έταξε στον Θεό πως, αν τον σήκωνε από την αρρώστια, θα γινόταν μοναχός για όλη του τη ζωή. Η προσευχή του εισακούστηκε και η υγεία του αποκαταστάθηκε, όμως ο νεαρός Αλέξανδρος έδειξε να ξεχνά την υπόσχεση που είχε δώσει στις δύσκολες ώρες του. Μετά την αποφοίτησή του από το σεμινάριο ανέλαβε για ενάμιση χρόνο να διδάσκει τα παιδιά ενός γαιοκτήμονα και κατόπιν εργάστηκε ως δάσκαλος σε τοπικό ενοριακό σχολείο.

Κάποτε επισκέφθηκε με έναν φίλο του τον φημισμένο ερημίτη πατέρα Ιλαρίωνα, για να ζητήσει συμβουλή πάνω στον δρόμο της ζωής του. Ο γέροντας τού είπε με σαφήνεια να πορευτεί στο μοναστήρι της Όπτινα Πούστιν, όπου τον είχαν μεγάλη ανάγκη. Παρ’ όλη την προτροπή, εκείνος συνέχισε για ένα διάστημα τη διδασκαλία, σαν να ήθελε ακόμη να αναβάλει την απόφαση.

Ένα βράδυ τον κάλεσαν φίλοι του σε μια ευχάριστη συντροφιά και ο νέος δάσκαλος έλαμψε με την ευφυΐα, τα αστεία και τους λόγους του. Όταν επέστρεψε στο δωμάτιό του, αηδίασε με τη δική του ματαιότητα και ένιωσε ακόμη πιο βαριά την αθετημένη του υπόσχεση. Το επόμενο πρωί παραιτήθηκε από τη θέση του και ξεκίνησε αμέσως για την Όπτινα, όπου έφτασε τον Οκτώβριο του χίλια οκτακόσια τριάντα εννέα.

Έπειτα από μια περίοδο δοκιμασίας αποφάσισε να μείνει για πάντα στο μοναστήρι και να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον Θεό. Το χίλια οκτακόσια σαράντα δύο έγινε μοναχός με το όνομα Αμβρόσιος, προς τιμή του αγίου Αμβροσίου των Μεδιολάνων. Στην Όπτινα γνώρισε από κοντά δύο μεγάλους πνευματικούς διδασκάλους, τον γέροντα Λεωνίδα και τον γέροντα Μακάριο, και υπηρέτησε ως κελλιώτης του δεύτερου.

Η συναναστροφή με τον γέροντα Μακάριο σημάδεψε καθοριστικά την πνευματική του διαμόρφωση και του χάρισε βαθιά γνώση της μοναχικής πατερικής παράδοσης. Το χίλια οκτακόσια σαράντα πέντε χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και η ευλάβειά του στην τέλεση των ιερών ακολουθιών έγινε γρήγορα φανερή στους αδελφούς. Λίγο αργότερα η υγεία του κατέρρευσε και ζήτησε να απαλλαγεί από κάθε διακόνημα στο μοναστήρι.

Το χίλια οκτακόσια σαράντα έξι ήταν τόσο βαριά άρρωστος, ώστε του τέλεσαν το μυστήριο του Ευχελαίου σαν ετοιμοθάνατο. Σήκωσε τη δοκιμασία χωρίς γογγυσμό και σιγά σιγά ξανάβρισκε δυνάμεις, μέχρι που μπόρεσε πάλι να περπατά με ένα μπαστούνι. Από εκείνη την περίοδο άρχισε να βοηθά τον γέροντα Μακάριο στην ογκώδη αλληλογραφία και στην ετοιμασία της ρωσικής έκδοσης της Κλίμακος του αγίου Ιωάννου του Σιναΐτη.

Όταν ο γέροντας Μακάριος ταξίδεψε στη Μόσχα το χίλια οκτακόσια πενήντα δύο, όρισε τον πατέρα Αμβρόσιο ως αντικαταστάτη του στους ανθρώπους που αναζητούσαν συμβουλή. Ο πατέρας Αμβρόσιος ποτέ δεν έδινε τη δική του γνώμη όταν τον ρωτούσαν, αλλά παρέπεμπε πάντοτε τους ανθρώπους στα κείμενα των αγίων Πατέρων. Αν κάποιος δεν κατανοούσε όσα διάβαζε, εκείνος του τα εξηγούσε με απλά και κατανοητά λόγια.

Όταν ο γέροντας Μακάριος κοιμήθηκε το χίλια οκτακόσια εξήντα, δεν είχε ορίσει κανέναν επίσημο διάδοχο στο διακόνημα του γέροντα. Με τρόπο που φάνηκε θεϊκή πρόνοια, οι άλλοι πιθανοί διάδοχοι είτε πέθαναν είτε χειροτονήθηκαν ηγούμενοι σε άλλες μονές. Έτσι ο πατέρας Αμβρόσιος έμεινε ως ο αδιαμφισβήτητος πνευματικός οδηγός όλης της αδελφότητας της Όπτινα.

Στον νέο του ρόλο δεχόταν καθημερινά πλήθος ανθρώπων για εξομολόγηση και συμβουλή, χωρίς να αρνείται σχεδόν ποτέ. Έλεγε ταπεινά πως ο Κύριος οικονόμησε όλη του τη ζωή να μιλά διαρκώς με τους ανθρώπους, και τώρα θα ήθελε να σιωπήσει αλλά δεν μπορούσε. Η συνηθισμένη του μέρα ξεκινούσε γύρω στις τέσσερις τα ξημερώματα, όταν ο κελλιώτης του διάβαζε δίπλα του τον πρωινό κανόνα της προσευχής.

Έπειτα έπινε λίγο τσάι και υπαγόρευε τις απαντήσεις στις πολυάριθμες επιστολές που του έφταναν από κάθε γωνιά της Ρωσίας. Ακόμη και την ώρα του πρωινού του οι επισκέπτες είχαν ήδη παραταχθεί έξω από το κελλί του και περίμεναν τη σειρά τους. Άλλοτε έκανε ένα μικρό διάλειμμα μετά από δύο ώρες, και άλλοτε συνέχιζε να βλέπει τον κόσμο μέχρι το μεσημέρι.

Μετά το λιτό φαγητό περνούσε στο διπλανό δωμάτιο και χαιρετούσε νέους επισκέπτες, απαντώντας σε ερωτήσεις που του φώναζαν από όλες τις πλευρές. Στις τρεις το απόγευμα ξάπλωνε για λίγο, και κατόπιν δεχόταν ξανά κόσμο μέχρι αργά το βράδυ. Στις οκτώ έτρωγε το δείπνο του και μετά συνέχιζε με νέους επισκέπτες σχεδόν μέχρι τις έντεκα τη νύχτα.

Εκείνη την ώρα διαβαζόταν ο εσπερινός κανόνας της προσευχής και ο γέροντας ζητούσε συγχώρεση από τους αδελφούς για όσα τους είχε λυπήσει με λόγο ή έργο. Έπειτα από τρεις ή τέσσερις ώρες ύπνου, όλος αυτός ο κύκλος ξεκινούσε από την αρχή την επόμενη μέρα. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα τσάκιζε και τον πιο γερό άνθρωπο, και είναι θαυμαστό που το άντεξε για τόσα χρόνια ένας μοναχός με κλονισμένη υγεία.

Από όλη τη Ρωσία ο κόσμος συνέρρεε στην Όπτινα, αναζητώντας τη σοφία και την παρηγοριά του γέροντα. Ο μεγάλος συγγραφέας Λέων Τολστόι τον επισκέφθηκε τρεις τουλάχιστον φορές και αναχώρησε βαθιά εντυπωσιασμένος από τη διάκριση και τη σοφία του ταπεινού μοναχού. Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι έφτασε στην Όπτινα το χίλια οκτακόσια εβδομήντα οκτώ, μετά τον θάνατο του μικρού του γιου Αλιόσα, και η συνάντηση με τον άγιο τον σημάδεψε για πάντα.

Από εκείνη τη συνάντηση πήρε το πνευματικό υλικό για να πλάσει τον στάρετς Ζωσιμά στους Αδελφούς Καραμάζοφ. Ο όσιος ίδρυσε το χίλια οκτακόσια ογδόντα τέσσερα τη γυναικεία μονή της Σαμορντίνο, κοντά στην Όπτινα, για να δεχτεί φτωχές, άρρωστες και ακόμη και τυφλές γυναίκες. Τα περισσότερα μοναστήρια εκείνης της εποχής στηρίζονταν αποκλειστικά στα προικιά πλούσιων μοναχών για να επιβιώσουν οικονομικά.

Με την ίδρυση της Σαμορντίνο ο άγιος Αμβρόσιος άνοιξε τον δρόμο της σωτηρίας σε κάθε γυναίκα που ποθούσε τη μοναχική ζωή. Έπειτα από τον θάνατο της πρώτης ηγουμένης, μητέρας Σοφίας, η νεοσύστατη μονή άρχισε να κλονίζεται και χρειαζόταν επείγουσα στήριξη. Τον Ιούνιο του χίλια οκτακόσια ενενήντα ο γέροντας πήγε στη Σαμορντίνο, για να τακτοποιήσει τις υποθέσεις και την πορεία της αδελφότητας.

Η αρρώστια δεν του επέτρεψε να επιστρέψει στην Όπτινα, και έπειτα ο βαρύς ρωσικός χειμώνας έκανε κάθε ταξίδι αδύνατο για το εξασθενημένο σώμα του. Παρά την κατάστασή του, ο γέροντας συνέχισε να δέχεται επισκέπτες στη Σαμορντίνο, ενώ η υγεία του χειροτέρευε διαρκώς μέσα στο χίλια οκτακόσια ενενήντα ένα. Από τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς έγινε φανερό σε όλους πως δεν του απέμενε πολύς καιρός σε αυτή τη ζωή.

Κοιμήθηκε εν Κυρίω στις δέκα Οκτωβρίου του χίλια οκτακόσια ενενήντα ένα, λίγο πριν το μεσημέρι, με ειρήνη και πνευματική νηφαλιότητα. Πλήθη πιστών συγκεντρώθηκαν για την κηδεία του και συνόδευσαν το σκήνωμά του πίσω στην αγαπημένη του Όπτινα, όπου και ενταφιάστηκε. Μετά την κοίμησή του τον διαδέχτηκαν στο διακόνημα του γέροντα οι πατέρες Ιωσήφ, Αντώνιος, Βενέδικτος και Ανατόλιος, μέχρι το κλείσιμο της μονής μετά τη ρωσική επανάσταση.

Πολλά χρόνια αργότερα το Πατριαρχείο Μόσχας επέτρεψε την τοπική τιμή των γερόντων της Όπτινα και προχώρησε στην εύρεση των ιερών λειψάνων τους. Τα λείψανα του οσίου Αμβροσίου και των συγγερόντων του φυλάσσονται σήμερα στον νέο ναό της Παναγίας του Βλαντιμίρ μέσα στη μονή.