Η Εικόνα της Παναγίας της Βάτου της Φλεγομένης

Στο όρος Χωρήβ ο Μωυσής αντίκρισε μια βάτο τυλιγμένη στις φλόγες, που όμως δεν καιγόταν, και έμεινε άναυδος μπροστά στο θαύμα. Η Ορθόδοξη παράδοση είδε σε εκείνη τη μυστηριώδη βάτο μια ζωντανή εικόνα της Παναγίας, που δέχθηκε μέσα της τον Χριστό χωρίς να φλεχθεί. Πρόκειται για έναν από τους πιο γνωστούς προτυπικούς συμβολισμούς της Παλαιάς Διαθήκης.

Όπως η βάτος καιγόταν αλλά δεν κατακαιγόταν, έτσι και η Παρθένος συνέλαβε ασπόρως τον Υιό του Θεού, όταν Πνεύμα Άγιο επισκίασε τη ζωή της. Ο Άγγελος που μίλησε στη Μαριάμ φανέρωσε την Αγία Τριάδα, αφού ονόμασε το Πνεύμα, τη Δύναμη που είναι ο Υιός και τον Ύψιστο που είναι ο Πατέρας. Έτσι ερμηνεύει το χωρίο και ο ιερός Θεοφύλακτος στα υπομνήματά του στον Λουκά.

Η Θεοτόκος ήρθε στον κόσμο μέσα στις συνθήκες της πτώσης, παρέμεινε όμως απολύτως καθαρή και δεν διέπραξε καμία προσωπική αμαρτία. Έμεινε Παρθένος πριν, κατά και μετά τη γέννηση του Σωτήρα, όπως ομολογεί η Εκκλησία στους ύμνους της. Στο δογματικό του δευτέρου ήχου ψάλλεται ότι, καθώς η βάτος καιγόταν χωρίς να κατακαεί, έτσι και η Παρθένος γέννησε και παρέμεινε Παρθένος.

Μια αρχαία μορφή της εικόνας παρουσιάζει τη βάτο τυλιγμένη στις φλόγες, και επάνω από αυτήν την Παρθένο με τον Χριστό στην αγκαλιά της. Ο τύπος αυτός σώζεται σπάνια στα παλαιά μνημεία. Αργότερα διαμορφώθηκε η πιο γνωστή σύνθεση, με ένα οκτάκτινο αστέρι και στο κέντρο τη Θεοτόκο που περιβάλλεται από Χερουβείμ.

Η Παναγία κρατά την κλίμακα του Ιακώβ, διότι καλεί τους πιστούς να ανέβουν από τη γη προς τον ουρανό. Πολλές φορές προστίθενται η πύλη και η ράβδος, ως σύμβολα του Σωτήρα, που οι ύμνοι ονομάζουν ράβδο εκ της ρίζης Ιεσσαί. Το αστέρι σχηματίζεται από δύο τετράγωνα που τέμνονται μεταξύ τους.

Το ένα είναι κόκκινο σαν φλόγα, και το άλλο πράσινο, όσο πράσινη ήταν η μυστηριώδης βάτος που αντίκρισε ο Μωυσής. Στις κόκκινες γωνίες απεικονίζονται τα τέσσερα σύμβολα των Ευαγγελιστών: ο άνθρωπος για τον Ματθαίο, ο λέων για τον Μάρκο, ο μόσχος για τον Λουκά και ο αετός για τον Ιωάννη. Ανάμεσα στις ακτίνες παρουσιάζονται οκτώ άγγελοι, καθένας με ξεχωριστό συμβολικό ρόλο που σχετίζεται με τις δυνάμεις της φύσης και την έσχατη κρίση.

Ο πρώτος άγγελος δείχνει τη φωτιά που θα κατακάψει τη γη στη συντέλεια του κόσμου. Ο δεύτερος εικονίζει το πνεύμα της σοφίας και της θεογνωσίας, την άνοιξη, το καλοκαίρι, το φθινόπωρο και τον χειμώνα, καθώς ο Θεός τα δημιούργησε όλα προς όφελος του ανθρώπου. Ο τρίτος είναι ο άγγελος της βροντής και προαναγγέλλει τη δευτέρα παρουσία, αφού ο Κύριος θα έλθει εν βροντή και αστραπή.

Ο τέταρτος συνδέεται με το πνεύμα της ευσέβειας και την αποκοπή εκείνων που διδάσκουν εναντίον της πίστης, και κρατά το ποτήριο της οργής του Θεού. Ο πέμπτος φέρνει τη θαλπωρή μέσα στον χειμώνα, μέσα στο χιόνι, στην παγωνιά και στον πάγο. Ο έκτος εκπροσωπεί το πνεύμα του καθαρισμού και στέλνει τη δροσιά, την ομίχλη και τη βροχή.

Ο έβδομος ενώνει τη βροντή με τον φόβο του Θεού και φανερώνει την κρίση των δούλων του Κυρίου στη συντέλεια. Ο όγδοος, τέλος, παρουσιάζει την αστραπή και το κάψιμο, καθώς ο δίκαιος Κριτής θα φωτίσει με την αστραπή του τα πάντα. Έτσι η εικόνα γίνεται μια συμπυκνωμένη θεολογική σύνοψη της σωτηρίας και της κρίσης.

Στις τέσσερις γωνίες της εικόνας παρουσιάζονται οι προφήτες που προτύπωσαν την Παρθένο μέσα στα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης. Πρώτος εικονίζεται ο Μωυσής μπροστά στη φλεγομένη βάτο του τρίτου κεφαλαίου της Εξόδου. Ακολουθεί ο Ησαΐας, καθώς το Σεραφείμ αγγίζει τα χείλη του με αναμμένο άνθρακα, σύμφωνα με το έκτο κεφάλαιο του βιβλίου του.

Έπειτα παρουσιάζεται ο Ιεζεκιήλ με την όραση της πύλης, από την οποία κανείς δεν μπορούσε να εισέλθει παρά μόνο ο Κύριος. Τέλος εικονίζεται ο Ιακώβ με το όραμα της κλίμακας που ένωνε τη γη με τον ουρανό. Σύμφωνα με τη λαϊκή ευσέβεια, η ιερή αυτή εικόνα προστατεύει τα σπίτια των πιστών από τη φωτιά.

Διηγείται η παράδοση πως κάποτε ένας άνδρας αντίκρισε μια τρομερή πυρκαγιά να καταπίνει πολλά κτίρια. Ανάμεσά τους ξεχώριζε ένα ξύλινο σπίτι, το οποίο όμως παρέμενε άθικτο από τις φλόγες. Έξω από αυτό στεκόταν ακίνητη μια γυναίκα με την εικόνα της Βάτου στα χέρια.

Δάκρυα κυλούσαν στα μάγουλά της, αλλά το πρόσωπό της ακτινοβολούσε γαλήνη και ακλόνητη πίστη στη βοήθεια της Παναγίας. Η γυναίκα δεν φαινόταν να ανησυχεί καθόλου για το ίδιο της το σπίτι, αλλά έκλαιγε για τη δυστυχία των γειτόνων που έχαναν τα υπάρχοντά τους. Η φωτιά μαινόταν, εκείνη όμως δεν παραμέριζε ούτε στιγμή από τη θέση της.

Ο διαβάτης απομακρύνθηκε θαυμάζοντας την πίστη της, μολονότι ήταν βέβαιος πως το σπίτι της θα γινόταν στάχτη. Την επομένη επέστρεψε στον τόπο της καταστροφής, για να δει με τα μάτια του τι είχε απομείνει. Μέσα στα αποκαΐδια όλων των γύρω κτιρίων στεκόταν όρθιο μόνο το σπίτι της γυναίκας, σαν να το φύλαγε αόρατη δύναμη.

Μία από τις παλαιότερες εικόνες της Βάτου βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό του Ευαγγελισμού της Μόσχας. Σύμφωνα με την παράδοση, μεταφέρθηκε εκεί από Παλαιστινίους προσκυνητές γύρω στα χίλια τριακόσια ενενήντα. Παραδίδεται μάλιστα πως φιλοτεχνήθηκε επάνω σε κομμάτι του βράχου όπου ο Μωυσής είδε τη μυστηριώδη βάτο.

Στη Μόσχα υπάρχει επίσης ο ομώνυμος ναός στα Χαμόβνικι, ο οποίος φυλάσσει εικόνα που βρισκόταν παλαιότερα στο αυτοκρατορικό ανάκτορο. Η αγιογραφία της είναι αρχαία και ιδιαίτερα όμορφη, και το σεβάσμιο εκείνο εκτύπωμα ενώνει την παλατιανή ιστορία με τη ζωντανή ευλάβεια του λαού. Η εικόνα αυτή τιμάται δύο φορές τον χρόνο, στις τέσσερις Σεπτεμβρίου, μνήμη του προφήτη Μωυσέως, και την έκτη Κυριακή μετά το Πάσχα, την Κυριακή του Τυφλού.

Όπως διηγείται η παράδοση, εκείνη ακριβώς την ημέρα η εικόνα μεταφέρθηκε από το Κρεμλίνο στον νεοθεμελιωμένο ναό των Χαμόβνικι. Ένα θαυμαστό γεγονός συνδέθηκε με τη ρίζα της, όταν η Ρωσία δέχθηκε την επίθεση του Ναπολέοντα στα χίλια οκτακόσια δώδεκα. Λίγο πριν φύγουν οι ξένοι στρατιώτες από τη Μόσχα, ένας Πολωνός στρατιώτης παρουσιάστηκε στον ιερέα Αλέξιο Ββεντένσκι της Μονής Νοβοντέβιτσι.

Του παρέδωσε τη ρίζα της εικόνας της Βάτου και τον παρακάλεσε με δάκρυα να τη μεταφέρει πίσω στον ναό από τον οποίο είχε αφαιρεθεί. Ο στρατιώτης ομολόγησε πως, από τη στιγμή που πήρε στα χέρια του τη ρίζα, δεν είχε γνωρίσει στιγμή ησυχίας. Τον βασάνιζε μια αφόρητη μελαγχολία, που τον ακολουθούσε νύχτα και μέρα.

Ο ίδιος ναός φυλάσσει επίσης μία εικόνα της Βάτου, η οποία αφιερώθηκε στα χίλια οκτακόσια τριάντα πέντε, καθώς και μια μικρότερη, ιδιαίτερα ευλαβούμενη εικόνα, που χρονολογείται στα χίλια οκτακόσια τριάντα επτά. Η μικρότερη αυτή εικόνα παρουσιάζει έναν άνθρωπο να προσεύχεται με κατάνυξη μπροστά στη Μητέρα του Θεού. Στον ίδιο ναό φυλάσσεται και χειρόγραφη Ακολουθία, αφιερωμένη ειδικά σε αυτή την εικόνα της Παναγίας.

Στο τέλος του χειρογράφου υπάρχει σημείωση πως η Ακολουθία ψάλλεται στο Άγιο Όρος Σινά, όποτε κάποιος το ζητήσει ή όταν ξεσπούν φοβερές αστραπές. Στα χίλια οκτακόσια είκοσι δύο, στην πόλη Σλαβιάνσκ της επαρχίας του Χάρκοβο, οι εμπρησμοί έγιναν τόσο συχνοί που οι κάτοικοι δεν ήξεραν πια τι να κάνουν. Τότε αποκαλύφθηκε σε όνειρο σε μια ευλαβική γερόντισσα, ονόματι Μπελνίτσκαγια, μια θαυμαστή εντολή της Παναγίας.

Αν φιλοτεχνούσαν εικόνα της Βάτου και τελούσαν Παράκληση μπροστά της, οι πυρκαγιές θα σταματούσαν. Η γερόντισσα μετέφερε αμέσως το όραμα στον αρχιερατικό επίτροπο, και η εικόνα αγιογραφήθηκε χωρίς καθυστέρηση. Μετά τη θεία Λειτουργία τελέστηκε ενώπιόν της η ικετήρια ακολουθία προς τη Θεοτόκο.

Την ίδια εκείνη ημέρα ξέσπασε ακόμη μία φωτιά, αλλά αυτή τη φορά ο εμπρηστής συνελήφθη. Επρόκειτο για μια πονηρή νεαρή ονόματι Μαύρα, που είχε ανάψει όλες τις προηγούμενες πυρκαγιές της περιοχής. Από εκείνη τη στιγμή και ύστερα οι φωτιές σταμάτησαν εντελώς στην πόλη του Σλαβιάνσκ.

Οι κάτοικοι, γεμάτοι ευγνωμοσύνη προς την Παναγία, κατασκεύασαν ένα ωραίο κιβώτιο για να φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα της Βάτου. Επάνω του χάραξαν την επιγραφή που θύμιζε τη λύτρωση της πόλης από τη φωτιά κατά το έτος χίλια οκτακόσια είκοσι δύο. Η ιερή αυτή εικόνα βρίσκεται μέχρι σήμερα στον ναό της Αγίας Τριάδος της πόλης.

Μια ακόμη σεβάσμια εικόνα της Βάτου τιμάται με ιδιαίτερη ευλάβεια στο χωριό Κουμπένσκογιε της επαρχίας Βολογκντά. Έτσι, μέσα από τους αιώνες, η ίδια θεολογική εικόνα ταξιδεύει από μοναστήρι σε μοναστήρι και από εκκλησία σε εκκλησία. Συνδέει το όρος Χωρήβ με τους ναούς της Μόσχας και τα ρωσικά χωριά, και ενώνει την Παλαιά Διαθήκη με τη ζωή των πιστών.

Φανερώνει την Παναγία ως τη ζωντανή βάτο, που δέχθηκε το θείο πυρ χωρίς να καεί, και ως προστάτιδα των σπιτιών από κάθε καταστροφή. Οι πιστοί προστρέχουν σε αυτήν σε ώρες κινδύνου από φωτιά, αστραπές, καταιγίδες και άλλα ανθρώπινα δεινά. Η ίδια η εικόνα γίνεται κήρυγμα ζωντανό για το έλεος της Μητέρας του Θεού.