Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας του Αγίου Θεοδώρου στην Κοστρόμα

Μια αρχαία εικόνα της Θεοτόκου, που η παράδοση αποδίδει στο χέρι του ευαγγελιστή Λουκά, φανερώθηκε θαυματουργικά πάνω σε δέντρο μέσα σε ρωσικό δάσος. Ο πρίγκιπας Βασίλειος της Κοστρόμα την είδε όταν χάθηκε κυνηγώντας ένα άγριο ζώο τον δέκατο τρίτο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα αυτή φυλασσόταν στις αρχές του δωδέκατου αιώνα σε ένα παλιό ξύλινο παρεκκλήσι κοντά στην πόλη Κίτεζ.

Δεν είναι γνωστό από ποιον ή πότε μεταφέρθηκε στη ρωσική γη, όμως η φήμη της απλώθηκε γρήγορα ανάμεσα στους πιστούς. Το όνομά της οφείλεται στον μέγα πρίγκιπα Γιαροσλάβ, ο οποίος στο άγιο βάπτισμα έλαβε το όνομα Θεόδωρος, προς τιμήν του αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτη. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο άγιος Γεώργιος, βρήκε την εικόνα μέσα στο ξύλινο παρεκκλήσι κοντά στο Γκορόντετς.

Όταν προσπάθησε να την μετακινήσει από τη θέση της, διαπίστωσε πως η εικόνα έμενε ακίνητη, σαν να ήταν ριζωμένη. Κατάλαβε τότε πως η Παναγία ήθελε η εικόνα της να παραμείνει σε εκείνον ακριβώς τον τόπο. Έτσι ο πρίγκιπας Γεώργιος ίδρυσε στο ίδιο σημείο τη Μονή του Αγίου Θεοδώρου, η οποία γρήγορα έγινε προσκύνημα.

Η εικόνα ταυτίστηκε με την πνευματική ιστορία της Ρωσίας. Στη μεγάλη επιδρομή του Μπατού Χαν, κατά το χίλια διακόσια τριάντα οκτώ, η Μονή του Γκορόντετς και πολλά άλλα ρωσικά μοναστήρια παραδόθηκαν στις φλόγες και ερημώθηκαν. Οι κάτοικοι του Γκορόντετς εγκατέλειψαν την πόλη βιαστικά, χωρίς να προλάβουν να πάρουν μαζί τους την ιερή εικόνα της Θεοτόκου.

Παρόλο που ακόμη και αντικείμενα από πέτρα και σίδερο καταστράφηκαν, η ξύλινη εικόνα διασώθηκε με τρόπο θαυμαστό μέσα στα χαλάσματα. Αργότερα φανερώθηκε ξανά μέσα από τα ίδια ερείπια, σαν σημάδι παρηγοριάς προς τον δοκιμασμένο λαό. Στις δεκαέξι Αυγούστου του χίλια διακόσια τριάντα εννέα, ο νεότερος αδελφός του αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι, ο πρίγκιπας Βασίλειος της Κοστρόμα, χάθηκε στο δάσος κυνηγώντας ένα άγριο ζώο.

Είδε ξαφνικά την εικόνα να βρίσκεται πάνω σε ένα δέντρο μέσα στο πυκνό ξέφωτο. Όταν άπλωσε τα χέρια του για να την κατεβάσει, η εικόνα υψώθηκε ξαφνικά στον αέρα μπροστά στα μάτια του. Συγκλονισμένος από το θαύμα, ο πρίγκιπας γύρισε αμέσως στην πόλη και αφηγήθηκε στον κλήρο και τον λαό το πρωτόγνωρο όραμα.

Όλοι μαζί έσπευσαν τότε στο δάσος και αντίκρισαν την εικόνα ακριβώς στη θέση που είχε περιγράψει ο πρίγκιπας Βασίλειος. Έπεσαν στα γόνατα και προσευχήθηκαν με δάκρυα στη Θεοτόκο για να ευλογήσει την πόλη και τον τόπο τους. Οι ιερείς μπόρεσαν τότε να μετακινήσουν την εικόνα και να την μεταφέρουν με τιμές στον καθεδρικό ναό της Κοστρόμα.

Σύντομα έφταναν πλήθη πιστών από όλη την περιοχή για να προσκυνήσουν τη νεοφανέρωτη και θαυματουργή εικόνα της Παναγίας. Οι κάτοικοι διηγούνταν πως, την ώρα που ο πρίγκιπας κυνηγούσε στο δάσος, ένας στρατιώτης με πλούσια ενδυμασία είχε διασχίσει την πόλη κρατώντας μια εικόνα στα χέρια. Η μορφή εκείνου του στρατιώτη θύμιζε καθαρά τον άγιο μεγαλομάρτυρα Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, στον οποίο ήταν αφιερωμένος ο καθεδρικός ναός της Κοστρόμα.

Γι' αυτό η εικόνα ονομάστηκε από τότε εικόνα του Αγίου Θεοδώρου και αγαπήθηκε βαθιά από τον λαό. Στον τόπο της εμφάνισής της, στις όχθες του ποταμού Ζαπρούντνια, ο πρίγκιπας ίδρυσε μοναστήρι αφιερωμένο στην εικόνα του Αχειροποίητου Χριστού. Αργότερα ο καθεδρικός ναός της Κοστρόμα παραδόθηκε στις φλόγες και κάηκε ολοσχερώς από φοβερή πυρκαγιά.

Όταν όμως οι πιστοί έψαξαν στις στάχτες ύστερα από τρεις ημέρες, βρήκαν την εικόνα του Αγίου Θεοδώρου εντελώς άθικτη και ακέραιη. Στα χίλια διακόσια εξήντα οι Τάταροι πλησίασαν απειλητικά την Κοστρόμα και η πόλη κινδύνευσε με ολοκληρωτική καταστροφή και ερήμωση. Όλες οι ελπίδες του πρίγκιπα και των κατοίκων στηρίχθηκαν στη Θεοτόκο, και προσεύχονταν μέρα νύχτα για τη σωτηρία της πατρίδας τους.

Ο πρίγκιπας Βασίλειος θυμήθηκε πως ο μέγας πρίγκιπας Ανδρέας ο Μπογκολιούμπσκι είχε πάρει μαζί του την εικόνα του Βλαντιμίρ στις μάχες με τους Βούλγαρους του Κάμα. Ακολουθώντας το παράδειγμα του αγίου Ανδρέα, ο Βασίλειος πήρε από τον καθεδρικό την εικόνα του Αγίου Θεοδώρου και την οδήγησε με τον στρατό του. Όταν άρχισε η μάχη, η εικόνα τοποθετήθηκε πίσω από τις γραμμές του στρατού και οι ιερείς τέλεσαν εκεί παρακλήσεις και προσευχές.

Τότε ακριβώς συντελέστηκε ένα μεγάλο και ολοφάνερο θαύμα. Από το πρόσωπο της Παναγίας έλαμψαν εκτυφλωτικές ακτίνες φωτός, λαμπρότερες και θερμότερες από τις ακτίνες του μεσημεριανού ηλίου. Το φως αυτό τύφλωσε τους Τατάρους και τους έκαψε, ώστε πανικόβλητοι τράπηκαν σε άτακτη φυγή μέσα από το πεδίο της μάχης.

Ο πρίγκιπας Βασίλειος έστησε σταυρό στο σημείο όπου είχε σταθεί η εικόνα κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, σε ανάμνηση του θαύματος. Ο τόπος, οι κάτοικοι και η κοντινή λίμνη ονομάστηκαν έκτοτε άγιοι, ενώ ένα χωριό που γεννήθηκε εκεί έλαβε το όνομα Άγια Λίμνη. Λίγο αργότερα ο καθεδρικός της Κοστρόμα πιάστηκε ξανά φωτιά και απειλήθηκε η εικόνα.

Όταν οι πιστοί έτρεξαν να τη σώσουν, την είδαν να αιωρείται στον αέρα πάνω από τις φλόγες, λουσμένη σε φως. Νόμισαν πως η Παναγία ήθελε να φύγει από την πόλη εξαιτίας των αμαρτιών των κατοίκων. Με κραυγές και δάκρυα την παρακάλεσαν να μην εγκαταλείψει τον τόπο τους.

Τότε η εικόνα κατέβηκε ήρεμα και στάθηκε στο έδαφος, στο μέσο της κεντρικής πλατείας. Σύντομα χτίστηκε εκεί ξύλινος ναός, που αργότερα αντικαταστάθηκε με πέτρινο και επιβλητικό. Το όνομα της εικόνας του Αγίου Θεοδώρου συνδέθηκε επίσης με την ανάρρηση του τσάρου Μιχαήλ Ρομανόφ στον θρόνο, κατά το χίλια εξακόσια δεκατρία.

Από τη Μόσχα εστάλη επίσημη πρεσβεία στην Κοστρόμα, αποτελούμενη από κληρικούς, βογιάρους και πρόσωπα κάθε αξιώματος και τάξης. Έφεραν μαζί τους την εικόνα του Βλαντιμίρ και μια εικόνα των αγίων θαυματουργών της Μόσχας, ως ιερά σύμβολα της αποστολής. Στην Κοστρόμα η αντιπροσωπεία υποδέχθηκε πλήθος κλήρου που κρατούσε την εικόνα του Αγίου Θεοδώρου.

Έπειτα όλοι πορεύτηκαν προς τη Μονή Ιπάτιεφ, όπου ζούσε ο νεαρός Μιχαήλ με τη γερασμένη μητέρα του, τη μοναχή Μάρθα. Μέσα στον καθεδρικό ναό παρακάλεσαν τον Μιχαήλ να δεχθεί το βαρύ στέμμα της αυτοκρατορίας. Ο νεαρός αρνιόταν επίμονα και η μητέρα του δεν ήθελε να τον αποχωριστεί.

Παρά τις εκκλήσεις της αντιπροσωπείας, η Μάρθα παρέμενε ανυποχώρητη και αμετάπειστη. Τότε ο αρχιεπίσκοπος Θεοδώρητος του Ριαζάν πήρε στα χέρια του την εικόνα του Βλαντιμίρ, ενώ ο μοναχός Αβραάμ Παλίτσιν πήρε την εικόνα των αγίων της Μόσχας με σεβασμό. Με αυστηρό τόνο της είπαν πως δεν ήταν δυνατόν να φέρουν τέτοιες ιερές εικόνες σε τόσο μακρινό ταξίδι χωρίς αποτέλεσμα.

Της ζήτησαν να δεχθεί χάριν της Παναγίας και των αγίων, για να μην προκαλέσει την οργή του Κυρίου με την άρνησή της. Η μοναχή Μάρθα δεν άντεξε άλλο την πίεση και έπεσε με ευλάβεια μπροστά στην εικόνα του Αγίου Θεοδώρου. Είπε τότε με δάκρυα πως παραδίδει τον γιο της στα χέρια της Παντάνασσας για το καλό της πατρίδας τους.

Ο Μιχαήλ ικέτευε τη μητέρα του να μην υποχωρήσει, τελικά όμως υποχώρησε η ίδια και δέχθηκε. Αμέσως τον ανακήρυξαν τσάρο της Ρωσίας, βάζοντας τέλος στα χρόνια της μεγάλης ταραχής. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος ορίστηκε ετήσιος εορτασμός, στις δεκατέσσερις Μαρτίου κάθε χρόνο.

Ο τσάρος Μιχαήλ πήρε μαζί του στη Μόσχα ένα αντίγραφο της εικόνας και το τοποθέτησε στον ναό των ανακτόρων. Σεβόταν βαθιά την εικόνα του Αγίου Θεοδώρου και κατά το χίλια εξακόσια τριάντα έξι την αποκατέστησε και τη στόλισε. Στον καθεδρικό της Κοστρόμα προσέφερε μεγάλα και πλούσια δώρα.

Διέταξε επίσης να παρέχονται κάθε χρόνο επτά λίβρες κεριού από τα τελωνειακά έσοδα της Κοστρόμα, για να καίει ακοίμητο καντήλι μπροστά στην εικόνα. Πρόσταξε τους κληρικούς να τελούν παρακλήσεις και τους βοεβόδες να συμμετέχουν στις λιτανείες με τη στολή των τοξοτών και των πυροβολητών. Στις τέσσερις Μαΐου του χίλια εξακόσια τριάντα έξι, κατά τον αγιασμό της ανακαινισμένης εικόνας, ένας νέος ονομαζόμενος Μωυσής στεκόταν μέσα στο πλήθος.

Έπασχε από επιληψία και το σώμα του ήταν πρησμένο και γεμάτο πληγές, όμως έλαβε εκείνη την ώρα ακαριαία και πλήρη θεραπεία. Στα χίλια οκτακόσια τριάντα τέσσερα, ο υποστράτηγος Ιλοβάισκι έφτασε στην Κοστρόμα για να προσκυνήσει την εικόνα. Διηγήθηκε ένα θαύμα που είχε ζήσει ο παππούς του, ένας ατάμανος των Κοζάκων, σε ώρα δοκιμασίας.

Ο παππούς του είχε αιχμαλωτιστεί από τους ορεσίβιους και βρισκόταν σε φοβερή σκλαβιά. Καθώς υπέφερε στη φυλακή, του αποκαλύφθηκε σε όνειρο πως θα ελευθερωθεί με τη χάρη της εικόνας του Αγίου Θεοδώρου. Έλαβε την εντολή να τρέξει χωρίς φόβο και πράγματι κατάφερε να δραπετεύσει απαρατήρητος μέσα στη νύχτα.

Για ένα διάστημα κρύφτηκε από τους διώκτες του μέσα σε μια βελανιδιά. Διέσχισε εξακόσια βερστ με τα πόδια και τρεφόταν μόνο με καρπούς και άγριες ρίζες του δάσους. Όλο εκείνο το διάστημα της φυγής διάβαζε αδιάκοπα το τροπάριο της εικόνας του Αγίου Θεοδώρου με πίστη.

Τελικά έφτασε στη γενέθλια πόλη του, το Τσερκάσκ, σώος από τα χέρια των διωκτών του. Έπειτα πορεύτηκε με τα πόδια ως την Κοστρόμα, για να προσκυνήσει την εικόνα και να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του. Πήρε τότε ένα αντίγραφο της εικόνας από τον ναό και το μετέφερε πεζός μέχρι τη Μόσχα, εκπληρώνοντας το τάμα του.

Εκεί κόσμησε την εικόνα με χρυσή επένδυση και την έφερε μαζί του στο πατρικό του σπίτι. Η εικόνα του Αγίου Θεοδώρου φυλάσσεται μέχρι σήμερα στον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως της Κοστρόμα. Κάθε χρόνο γίνονται με αυτήν λιτανείες κατά την εορτή της Πεντηκοστής στη Μονή Ιπάτιεφ.

Στις δεκαέξι Αυγούστου τελείται επίσης λιτανεία στον ναό Σπάσο Ζαπρουντένσκαγια, στο σημείο της εύρεσής της. Η εικόνα τιμάται δύο φορές τον χρόνο μέσα στον λειτουργικό κύκλο της Εκκλησίας. Στις δεκατέσσερις Μαρτίου εορτάζεται για το τέλος της εποχής των ταραχών στη Ρωσία, ενώ στις δεκαέξι Αυγούστου τιμάται η ημέρα της θαυμαστής φανέρωσής της.