Όσιος Νικηφόρος ο Χίος, ο διδάσκαλος των Νεομαρτύρων

Όταν ένα μικρό αγόρι στα Καρδάμυλα της Χίου γλίτωσε από θανατηφόρα αρρώστια, οι γονείς του το έταξαν στην Παναγία τη Νεαμονήτισσα. Από εκείνο το τάμα ξεκίνησε η πορεία ενός ανθρώπου που θα γινόταν διδάσκαλος ολόκληρης γενιάς Νεομαρτύρων στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ο Όσιος Νικηφόρος γεννήθηκε γύρω στα χίλια επτακόσια πενήντα και βαφτίστηκε με το όνομα Γεώργιος.

Η οικογένειά του ζούσε με βαθιά πίστη και ευλάβεια στους αγίους της Χίου και στη μεγάλη Παναγιά της Νέας Μονής. Όταν τον χτύπησε η φοβερή επιδημία, οι γονείς υποσχέθηκαν στην Παναγία πως αν σωθεί το παιδί, θα της το χαρίσουν για όλη του τη ζωή. Η Μητέρα του Θεού άκουσε την ικεσία και ο μικρός έγινε καλά.

Έτσι το πήραν από το χέρι και το οδήγησαν στο μοναστήρι, για να εκπληρώσουν την υπόσχεσή τους. Εκεί τον παρέλαβε ο σεβάσμιος Γέροντας Άνθιμος ο Αγιοπατερίτης, ο οποίος ανέλαβε με στοργή την πνευματική του καθοδήγηση. Κοντά του το παιδί έμαθε τη ζωή της προσευχής, την αγάπη στη λατρεία και τη σιωπηλή υπακοή στους πατέρες της μονής.

Μέσα σε αυτό το ευλογημένο περιβάλλον φύτρωσαν οι πρώτες ρίζες μιας ζωής αφιερωμένης ολοκληρωτικά στον Χριστό. Σε ηλικία κατάλληλη για γράμματα οι πατέρες της Νέας Μονής τον έστειλαν στις Σχολές της Χώρας της Χίου, για να σπουδάσει κοντά σε διακεκριμένους δασκάλους της εποχής. Δίπλα στον ιερέα Γαβριήλ Αστρακάρη και σε άλλους λογίους διδασκάλους αγάπησε βαθιά τη μάθηση και τη φιλοσοφία των Πατέρων.

Εκεί γνώρισε τον Άγιο Αθανάσιο τον Πάριο, ο οποίος διηύθυνε με σύνεση τη φημισμένη Σχολή της Χίου. Ακόμη μεγαλύτερη πνευματική επίδραση δέχτηκε όμως από τον Άγιο Μακάριο τον Κορίνθου, που έφτασε στη Χίο γύρω στα χίλια επτακόσια ογδόντα. Ο Άγιος Μακάριος έφυγε για ένα διάστημα και επέστρεψε δέκα χρόνια αργότερα, ώστε να συνεχίσει τη συνεργασία τους.

Ο νεαρός Νικηφόρος συναντούσε συχνά τον φωτισμένο ιεράρχη και διδάχθηκε από αυτόν την προσευχή, τη νήψη και τη φιλοκαλική παράδοση. Όταν τελείωσε τις σπουδές του, επέστρεψε στο μοναστήρι του και χειροτονήθηκε διάκονος και αργότερα πρεσβύτερος. Στη συνέχεια ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος αναδιοργάνωσε τη Σχολή της Χίου και τον διόρισε δάσκαλο στους μαθητές της.

Πήρε επίσης ευλογία να κηρύττει τον λόγο του Θεού στη Νέα Μονή και σε άλλους τόπους του νησιού. Έτσι ο νέος ιερομόναχος συνδύαζε τη διδασκαλία στην έδρα με τον κήρυκα άμβωνα στις πιο φημισμένες εκκλησίες. Τα χρόνια όμως που ακολούθησαν τον έφεραν μπροστά σε μια βαριά δοκιμασία στη διοίκηση της Νέας Μονής.

Ως το χίλια οκτακόσια δύο οι μοναχοί διαχειρίζονταν τα οικονομικά τους χωρίς συστηματικό έλεγχο και χωρίς ετήσιο απολογισμό. Εκείνη τη χρονιά όμως η μονή τιμωρήθηκε με τεράστιο πρόστιμο εξακοσίων χιλιάδων γροσίων από τις τουρκικές αρχές. Για να εξοφληθεί αυτό το βαρύ ποσό, αναγκάστηκαν να πουλήσουν αρκετά κτήματα της μονής σε διάφορες περιοχές.

Οι κάτοικοι του νησιού υποψιάστηκαν ότι κάποια πράγματα δεν είχαν γίνει με τη σωστή διαφάνεια και την απαιτούμενη φροντίδα. Ζήτησαν λοιπόν να αναλάβει την ηγουμενία ο πατήρ Νικηφόρος, τον οποίο γνώριζαν ως άνθρωπο αδιάφορο για τα υλικά αγαθά. Εκείνος δέχτηκε με μεγάλη δυσκολία, καθώς προτιμούσε τη σιωπή, τη μελέτη και την προσευχή της ερήμου.

Παρ’ όλα αυτά αφοσιώθηκε στα νέα του καθήκοντα με σοβαρότητα και πατρική φροντίδα προς όλους. Προσπάθησε να λύσει διαφορές, να ηρεμήσει εντάσεις και να ανυψώσει το ηθικό φρόνημα της αδελφότητας. Δίδασκε όχι τόσο με τα λόγια, όσο κυρίως με το προσωπικό του παράδειγμα ταπείνωσης και πραότητας.

Πολλοί όμως, μέσα και έξω από τη μονή, δεν εκτίμησαν τους κόπους του και άρχισαν να τον υπονομεύουν με ραδιουργίες. Επειδή ο Όσιος δεν ήταν συνηθισμένος σε τέτοιες διαμάχες και πικρές αντιπαραθέσεις, δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει τη διετή θητεία του ως ηγούμενος. Αποχώρησε λοιπόν από τη Νέα Μονή και κατέφυγε στο ερημητήριο του Αγίου Γεωργίου στα Ρεστά της Χίου.

Εκεί βρήκε επιτέλους την ησυχία που ποθούσε από τα νεανικά του ακόμη χρόνια κοντά στους πατέρες. Συντροφιά του είχε τον ιεροδιδάσκαλο Ιωσήφ, ο οποίος είχε ζήσει για ένα διάστημα στο Άγιον Όρος και ύστερα ήρθε στη Χίο. Επίσης τον επισκεπτόταν συχνά και τον στήριζε ο Άγιος Μακάριος ο Κορίνθου, ο πνευματικός του πατέρας και οδηγός.

Το χίλια οκτακόσια δώδεκα αποσύρθηκε στα Ρεστά και ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος, αφού παραιτήθηκε από τη Σχολή της Χίου. Έτσι σχηματίστηκε στα Ρεστά μια μικρή, αλλά πολύ φωτεινή πνευματική συνοδεία λογίων ασκητών. Ο Νικηφόρος αφιερώθηκε με όλη του την ψυχή στους πνευματικούς αγώνες, στη μελέτη και στη συγγραφή.

Συνέθεσε ακολουθίες και ύμνους για αγίους όπως ο Νικήτας, ο Ιωάννης και ο Ιωσήφ, καθώς και για την Αγία Ματρώνα της Χίου. Παράλληλα ασκήθηκε και σε χειρωνακτική εργασία, καθώς πίστευε ότι ο κόπος του σώματος αγιάζει τη μοναχική ζωή. Με προσοχή και αγάπη φύτεψε γύρω από το ερημητήριο ελιές, συκιές, κυπαρίσσια και πεύκα, που στόλισαν τον τόπο.

Παρακινούσε επίσης τους χωρικούς να φυτεύουν δέντρα, γιατί καταλάβαινε καλά ότι η έλλειψη φυτείας οδηγεί στη φτώχεια. Σε όσους έρχονταν για εξομολόγηση όριζε καμιά φορά ως κανόνα να φυτέψουν στους αγρούς τους ορισμένα δέντρα. Έτσι ένωνε με σοφία την πνευματική θεραπεία της ψυχής με τη φροντίδα για τη γη και την κτίση.

Στα χίλια οκτακόσια πέντε, λίγο πριν εκδημήσει ο Άγιος Μακάριος, του εμπιστεύτηκε ένα πολύ σημαντικό έργο πνευματικής κληρονομιάς. Του ανέθεσε να ολοκληρώσει και να εκδώσει το βιβλίο «Νέον Λειμωνάριον» με βίους μαρτύρων, ασκητών και άλλων αγίων. Είναι αξιοθαύμαστο ότι τρεις άγιοι συνεργάστηκαν για αυτό το βιβλίο, ο Μακάριος, ο Νικηφόρος και ο Αθανάσιος ο Πάριος.

Με τη συγγραφή τόσων Βίων και ιερών ακολουθιών ο Όσιος έδειξε πόσο σημαντική θεωρούσε τη μνήμη των αγίων. Δεν περιοριζόταν μόνο στα βιογραφικά στοιχεία, αλλά εξέφραζε και την Ορθόδοξη θεολογία για τον Θεό και τον άνθρωπο. Μιλούσε για τη θέωση, τη νήψη, την αδιάλειπτη προσευχή, την κάθαρση της καρδιάς και τη γνήσια άσκηση των αρετών.

Όπως ο Άγιος Μακάριος ο Κορίνθου, έτσι και ο Νικηφόρος έγινε φημισμένος αλείπτης και διδάσκαλος των Νεομαρτύρων της Εκκλησίας. Όσοι είχαν αρνηθεί τη χριστιανική πίστη και είχαν ασπαστεί τον ισλαμισμό κατέφευγαν τελικά σε αυτόν με μετάνοια. Έρχονταν να εξομολογηθούν την αποστασία τους και να ζητήσουν τρόπο για να ξεπλύνουν τη βαριά πτώση τους.

Ο Όσιος τους θύμιζε τα λόγια του Κυρίου ότι όποιος Τον αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα απαρνηθεί και Εκείνος αυτόν στους ουρανούς. Έτσι οι μετανοούντες πίστευαν ότι μόνο με δημόσια ομολογία της πίστης τους ενώπιον των οθωμανικών αρχών θα εξαλειφόταν η αμαρτία. Η ομολογία αυτή κατέληγε σχεδόν πάντοτε σε καταδίκη σε θάνατο και σε βάναυσα μαρτυρικά βασανιστήρια.

Ο Νικηφόρος τους προετοίμαζε με προσευχή, νηστεία, μετάνοιες και θερμά λόγια ενθάρρυνσης για την τελική ομολογία. Έτσι ενισχυμένοι, οι Νεομάρτυρες υπέμεναν φρικτά μαρτύρια με θαυμαστή ανδρεία και αληθινή χαρά. Από τα Ρεστά πέρασαν και ενισχύθηκαν στην πίστη τους ο Δημήτριος ο Πελοποννήσιος, ο Μάρκος ο νέος και ο Αγγελής ο Αργείος.

Πολλοί άλλοι πιστοί εμπνεύστηκαν προς το μαρτύριο και μέσα από τα έντυπα κείμενα του Οσίου, τα οποία διαδίδονταν σε όλες τις σκλαβωμένες περιοχές. Παρ’ όλο που ο Όσιος Νικηφόρος είχε λάβει και τη χάρη να επιτελεί θαύματα, δεν είναι αυτός ο μοναδικός λόγος της αγιότητάς του. Η καθαρή ζωή του και ο πραότατος χαρακτήρας του ήταν εξίσου σημαντικά για όσους τον γνώριζαν από κοντά.

Άγιος είναι όποιος έχει ελευθερωθεί από κάθε κακία και έχει αποκτήσει όλες τις αρετές με τη θεία χάρη. Οι κάτοικοι της Χίου διέκριναν την ταπεινοφροσύνη του, την πραότητα και την απουσία οργής στις σχέσεις του με όλους. Έβλεπαν πως ήταν γεμάτος αγάπη για τους ανθρώπους, ακόμη και για όσους κάποτε τον πίκραναν με τη συμπεριφορά τους.

Γι’ αυτόν τον λόγο, ενώ ακόμη ζούσε ανάμεσά τους, τον θεωρούσαν ήδη άγιο του Θεού. Στη μορφή ήταν μετρίου αναστήματος, με χλωμό και γαλήνιο πρόσωπο και μεγάλο μαύρο γένι. Πέρασε είκοσι σχεδόν χρόνια σκληρών ασκητικών αγώνων στα Ρεστά, συνδυάζοντας προσευχή, μελέτη και χειρωνακτικό κόπο.

Συνέθεσε ακόμη Χαιρετισμούς, Ύμνους, Ιδιόμελα, Ασματικές Ακολουθίες και την Ιστορία της Νέας Μονής της Χίου. Το χίλια οκτακόσια δεκαεννέα τύπωσε στη Βενετία το «Νέον Λειμωνάριον», το οποίο αποτελεί θησαυρό της Εκκλησίας μας. Έτσι ο όσιος δάσκαλος έγινε ζωντανός κρίκος ανάμεσα στους Κολλυβάδες πατέρες και στους Νεομάρτυρες της δουλείας.

Όταν ήρθαν τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Όσιος αρρώστησε και βρέθηκε στη Χώρα της Χίου, στο σπίτι της αδελφής του. Έμενε επίσης συχνά κοντά στον ναό της Αγίας Παρασκευής, όπου διανυκτέρευε όταν δεν μπορούσε να επιστρέψει στα Ρεστά. Παρέδωσε με ησυχία την ψυχή του στον Θεό μέσα στο καλοκαίρι του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα.

Η μνήμη του ορίστηκε να εορτάζεται στις πρώτη Μαΐου, ημέρα φωτεινή και αναστάσιμη για την Εκκλησία. Το ιερό λείψανό του μεταφέρθηκε με ευλάβεια στα Ρεστά και τοποθετήθηκε σε τάφο μέσα στο μοναστήρι. Στον ίδιο τάφο είχαν αναπαυθεί παλαιότερα ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος και ο μοναχός Νείλος ο Καλόγνωμος.

Τα ιερά λείψανα του Νικηφόρου ανακομίστηκαν το χίλια οκτακόσια σαράντα πέντε και μεταφέρθηκαν στη μητροπολιτική εκκλησία της Χίου. Πολλά χρόνια αργότερα η Συντεχνία των Βυρσοδεψών ζήτησε τα ιερά λείψανα και τα τοποθέτησε στον ναό του Αγίου Γεωργίου. Το χίλια εννιακόσια επτά αγιογραφήθηκε εικόνα του Οσίου και συντάχθηκε για πρώτη φορά η επίσημη ιερά ακολουθία του.

Από τότε η Εκκλησία τιμά τον Όσιο Νικηφόρο ως φωτεινό αστέρα της Χίου και αλείπτη Νεομαρτύρων. Η μορφή του στέκει ολόφωτη ανάμεσα στους Κολλυβάδες πατέρες, διδάσκοντας τη μετάνοια, την προσευχή και τη γνήσια ορθόδοξη ζωή.