Η Παναγία η Αντιβουνιώτισσα της Κέρκυρας

Στο νησί των Φαιάκων ένας ναός του δέκατου πέμπτου αιώνα κρατά ζωντανή τη μνήμη της Θεοτόκου με τρόπο μοναδικό σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο. Οι απόγονοι των αρχικών κτητόρων χάρισαν το ιερό αυτό κειμήλιο στο ελληνικό δημόσιο, με τη ρητή επιθυμία να γίνει μουσείο και να σώσει τους θησαυρούς του. Ο ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου Κυράς Αντιβουνιώτισσας θεωρείται από τα παλαιότερα και πλουσιότερα εκκλησιαστικά μνημεία της Κέρκυρας.

Η οικοδόμηση του τοποθετείται στα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα μετά Χριστόν, σε εποχή που το νησί άνθιζε πνευματικά και καλλιτεχνικά. Πρόκειται για μια μονόχωρη, ξυλόστεγη βασιλική, που διατηρεί άθικτη μια χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα των τότε κερκυραϊκών ναών. Στις τρεις πλευρές του ιερού οικοδομήματος απλώνεται ο εξωνάρθηκας, ένα στοιχείο που σπάνια συναντά σήμερα ο επισκέπτης σε άλλα μνημεία.

Η εορτή της Παναγίας τιμάται με κατάνυξη στις είκοσι έξι Δεκεμβρίου κάθε έτους. Η ξεχωριστή αρχιτεκτονική παρουσία και η αδιάκοπη παρουσία του στο πέρασμα των αιώνων κάνουν τον ναό μάρτυρα μιας ζωντανής παράδοσης. Οι πιστοί καταφεύγουν εδώ με τιμή και προσευχή, αναζητώντας τη χάρη της Θεομήτορος μέσα στην ομορφιά μιας τέχνης που μιλά για αιώνες.

Ο επισκέπτης που εισέρχεται στον ναό συναντά αμέσως ένα εσωτερικό βαθιά υποβλητικό και πνευματικά μεστό. Τα στασίδια υψώνονται ψηλά κατά μήκος των τοίχων και υποδέχονται τους πιστούς με αρχοντική απλότητα. Στους τοίχους απλώνεται ζωγραφιστή ταπετσαρία που χαρίζει στον χώρο χρώμα και θερμότητα.

Στα ουράνια κυριαρχούν επίχρυσα ξυλόγλυπτα θέματα, που λάμπουν στο φως των κεριών με υποβλητική δύναμη. Το τέμπλο είναι λίθινο και αυτή η επιλογή προσδίδει στο ιερό αίσθηση μνημειακή και διαρκή. Λίθινες είναι επίσης οι πλάκες του δαπέδου τόσο στον κυρίως ναό όσο και στους εξωνάρθηκες που τον περιβάλλουν.

Οι περισσότερες από αυτές τις πλάκες είναι επιτάφιες και φέρουν εγχάρακτα ή ανάγλυφα ονόματα παλαιών ευγενών της Κέρκυρας. Φιλοξενούν επίσης οικόσημα μεγάλων πρωτοπαπάδων και επιφανών προσώπων που σημάδεψαν την ιστορία του νησιού στο πέρασμα των αιώνων. Έτσι, όταν προχωρά κανείς μέσα στον ναό, βαδίζει κυριολεκτικά πάνω στη μνήμη ολόκληρης κοινωνίας.

Κάθε όνομα στο μάρμαρο μαρτυρεί μια ζωή αφιερωμένη στην εκκλησία, στην πίστη και στον τόπο. Η αίσθηση που αποκομίζει ο προσκυνητής μοιάζει με συνομιλία ζωντανών και κεκοιμημένων μέσα στον κοινό χώρο της λατρείας. Ο ναός θεωρείται το τελευταίο σωζόμενο δείγμα του παραδοσιακού κερκυραϊκού ρυθμού, της βασιλικής δηλαδή του επτανησιακού τύπου.

Ο εξωνάρθηκας απλώνεται στη βόρεια, τη νότια και τη δυτική πλευρά του οικοδομήματος, διαμορφώνοντας μια στοά γύρω από το ιερό. Οι τοίχοι παραμένουν καλυμμένοι με ταπετσαρία, που χαρίζει στον χώρο μια αίσθηση θαλπωρής και ευγενικής λάμψης. Το πάτωμα σχηματίζεται από επιτάφιες πλάκες ευγενών και κληρικών, που μετέτρεψαν τον ναό σε τόπο μνήμης και προσευχής.

Τα παράθυρα έχουν ημικυκλικό σχήμα και αφήνουν το φως να εισέρχεται απαλά μέσα στον ιερό χώρο. Εξωτερικά, το οικοδόμημα διακρίνεται για την εντυπωσιακή λιτότητά του, χωρίς περιττά διακοσμητικά στοιχεία ή φανταχτερές προσθήκες. Η ιστορία του είναι εξίσου ενδιαφέρουσα με την αρχιτεκτονική του παρουσία και τη λατρευτική του ζωή.

Υπήρξε ναός κτητορικός και ανήκε αρχικά σε τέσσερις επιφανείς οικογένειες της Κέρκυρας, που τον φρόντιζαν με ευλάβεια. Το χίλια εννιακόσια εβδομήντα εννέα μετά Χριστόν, οι απόγονοι των ιδρυτών δώρισαν το μνημείο στο ελληνικό δημόσιο. Έθεσαν όμως μια σαφή προϋπόθεση, ότι ο ναός θα έπρεπε να μετατραπεί σε μουσείο για να σωθούν οι θησαυροί.

Από το χίλια εννιακόσια ογδόντα τέσσερα μετά Χριστόν, ο εξωνάρθηκας και η παλιά ιερατική κατοικία λειτουργούν ως Μουσείο Μεταβυζαντινής Τέχνης. Στις προθήκες του φυλάσσονται εικόνες σπουδαίων αγιογράφων και ιερά κειμήλια του χριστιανισμού.