Η Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος και ο θρίαμβος των εικόνων

Στη Νίκαια της Βιθυνίας, το έτος επτακόσια ογδόντα επτά, τριακόσιοι πενήντα επίσκοποι έθεσαν τέρμα σε μισόν αιώνα αιματηρών διωγμών. Η αυτοκράτειρα Ειρήνη και ο πατριάρχης Ταράσιος έσπασαν τη σιωπή που είχε επιβληθεί με φωτιά, σπαθί και γκρεμισμένους ναούς. Η αίρεση των εικονομάχων είχε ξεκινήσει στα χρόνια του Λέοντος του Ισαύρου, ο οποίος διέταξε να βγαίνουν οι εικόνες από τους ναούς και τα σπίτια και να καίγονται στις πλατείες.

Όταν ο πιστός λαός αντιστάθηκε στην ασέβεια αυτή, ο αυτοκράτορας έστρεψε τα όπλα του και κατά των ευλαβών χριστιανών. Έπεσαν εκείνη την ημέρα πολλοί από μάχαιρα, και ιδιαίτερα γυναίκες, που υπερασπίζονταν με αγάπη τις άγιες μορφές. Έπειτα ο αυτοκράτορας έκλεισε την ανώτερη θεολογική σχολή της Κωνσταντινούπολης, για να στερήσει από τους ορθοδόξους το πιο δυνατό τους όπλο.

Κάποιοι ιστορικοί αναφέρουν ότι παρέδωσε στις φλόγες και την πλούσια βιβλιοθήκη της σχολής αυτής. Όμως η αντίδραση ορθώθηκε από παντού, με τη φωνή του αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού στη Συρία και με τις επιστολές των παπών της Ρώμης που υπερασπίζονταν την αρχαία παράδοση της Εκκλησίας. Ο γιος του Λέοντος, ο Κωνσταντίνος ο Κοπρώνυμος, συνέχισε με μεγαλύτερη σκληρότητα το έργο του πατέρα του εναντίον των εικόνων.

Συγκάλεσε ψευδοσύνοδο στο ανάκτορο της Ιερείας το έτος επτακόσια πενήντα τέσσερα, η οποία καταδίκασε την προσκύνηση των ιερών μορφών. Αμέσως μετά οι εικόνες πετάχτηκαν από τους ναούς και κάηκαν, ενώ οι τοιχογραφίες σκεπάστηκαν με ασβέστη. Δεν γλίτωσε ούτε ο περίφημος ναός των Βλαχερνών, όπου άριστοι ζωγράφοι είχαν αποτυπώσει όλη την επίγεια ζωή του Χριστού.

Από τις εικόνες ο διώκτης πέρασε στα άγια λείψανα, και διέταξε να ρίχνονται στη θάλασσα. Έτσι έγινε με τα τίμια λείψανα της μεγαλομάρτυρος Ευφημίας, και ο λαμπρός ναός της στη Χαλκηδόνα μετατράπηκε σε στρατώνα. Θεωρώντας τους μοναχούς πρωτεργάτες της αντίστασης, ο Κοπρώνυμος έκλεισε πολλά μοναστήρια της Κωνσταντινούπολης, αρχίζοντας από το ξακουστό μοναστήρι των Δαλμάτων.

Άλλα έγιναν στρατώνες και άλλα κατεδαφίστηκαν. Πλήθος μοναχοί βασανίστηκαν σκληρά για την πίστη τους. Συχνά οι δήμιοι έσπαζαν τα κεφάλια των ασκητών πάνω στις ίδιες τις εικόνες που εκείνοι υπερασπίζονταν με τη ζωή τους.

Όταν ανέβηκε στον θρόνο η ευσεβής Ειρήνη, ως αντιβασίλισσα του ανήλικου γιου της Κωνσταντίνου, η Εκκλησία ανέπνευσε επιτέλους ελεύθερα. Πρώτο της μέλημα ήταν να επιστρέψουν από την εξορία οι διωγμένοι μοναχοί και να καταλάβουν τις επισκοπικές έδρες πιστοί υπερασπιστές των εικόνων. Έδωσε πάλι στα άγια λείψανα τις τιμές που τους είχαν αφαιρεθεί τόσο βίαια.

Όμως κατάλαβε ότι μόνο μια Οικουμενική Σύνοδος μπορούσε να ανατρέψει οριστικά την ψευδοσύνοδο του Κοπρωνύμου. Σε αυτό επέμενε με δύναμη και ο Ταράσιος, όταν τον κάλεσαν να αναλάβει τον πατριαρχικό θρόνο. Δήλωσε καθαρά ότι θα δεχόταν το βαρύ φορτίο μόνο αν συγκαλούσαν Οικουμενική Σύνοδο.

Η αυτοκράτειρα τον παρουσίασε στους συγκλητικούς και στον κλήρο που είχαν συναχθεί στο ανάκτορο. Με λόγο δυνατό και καθαρό ο Ταράσιος εξέθεσε τον σκοπό του ενώπιον όλων. Η συνέλευση δέχτηκε το αίτημα ως δίκαιο, και χειροτονήθηκε πατριάρχης την ημέρα των Χριστουγέννων.

Στάλθηκαν τότε προσκλήσεις στον πάπα Αδριανό και στους πατριάρχες της Ανατολής, ώστε όλη η Εκκλησία να εκφραστεί με μία φωνή. Ο πάπας Αδριανός δεν παρευρέθηκε προσωπικά, αλλά απέστειλε δύο εκπροσώπους του, τον πρωτοπρεσβύτερο Πέτρο και τον ηγούμενο της μονής του αγίου Σάββα. Έφτασαν επίσης στην Κωνσταντινούπολη οι σύγκελλοι των πατριαρχών Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, οι πρεσβύτεροι Ιωάννης και Θωμάς.

Μετέφεραν μαζί τους και επιστολή του πατριάρχου Ιεροσολύμων, που συμφωνούσε για την αναστήλωση των εικόνων. Αρχικά είχε προγραμματιστεί η Σύνοδος να ανοίξει το καλοκαίρι του έτους επτακόσια ογδόντα έξι, στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Όμως την παραμονή ξέσπασε στρατιωτική στάση μέσα στην πρωτεύουσα και ματαίωσε τις εργασίες.

Η Σύνοδος άνοιξε τελικά το επόμενο φθινόπωρο στη Νίκαια, στον ναό της Αγίας Σοφίας, στις είκοσι τέσσερις Σεπτεμβρίου. Ο αριθμός των πατέρων ξεπέρασε τους τριακόσιους, αφού στα πρακτικά υπογράφουν τριακόσιοι επτά επίσκοποι. Η εναρκτήρια ομιλία ανήκε στον πατριάρχη Ταράσιο, και ακολούθησε η ανάγνωση της αυτοκρατορικής επιστολής.

Έπειτα οι πατέρες εξέτασαν την περίπτωση των επισκόπων που είχαν παρασυρθεί στην εικονομαχία. Αμέσως μετά διαβάστηκαν οι επιστολές του πάπα Αδριανού προς τον αυτοκράτορα και τον πατριάρχη. Οι επιστολές αυτές αποκάλυπταν την αρχαία αποστολική παράδοση για την τιμή των ιερών εικόνων μέσα στην Εκκλησία.

Οι παπικοί αντιπρόσωποι ζήτησαν να μάθουν αν συμφωνούν με αυτές ο πατριάρχης και όλοι οι πατέρες. Ο Ταράσιος αποκρίθηκε ότι δέχεται όσα έγραψε ο πάπας με ολόκληρη την ψυχή του. Πρόσθεσε ότι όλοι, ερευνώντας τις Γραφές και τη διδασκαλία των πατέρων, ομολογούν με αγάπη τις άγιες εικόνες.

Η λατρεία όμως ανήκει μόνο στον αληθινό Θεό, ενώ στις εικόνες αποδίδεται τιμητική προσκύνηση. Όλος ο ιερός σύλλογος επιβεβαίωσε τα λόγια του πατριάρχη ως κοινή πίστη της Εκκλησίας. Στη συνέχεια αναγνώστηκε η εγκύκλιος επιστολή που είχε στείλει ο Ταράσιος στους ανατολικούς θρόνους κατά την ενθρόνισή του.

Επίσης διαβάστηκε και η συμφωνητική απάντηση των πατριαρχών της Ανατολής. Οι πατέρες δέχτηκαν ομόφωνα τα κείμενα και ομολόγησαν την αγάπη τους στις σεπτές εικόνες. Έπειτα άρχισε η συστηματική μελέτη των μαρτυριών της Γραφής και των πατέρων.

Συγκεντρώθηκαν χωρία και διηγήσεις από τους βίους των αγίων που στήριζαν την προσκύνηση των εικόνων. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν θαύματα που είχαν επιτελεστεί μέσω των ιερών εικόνων και των λειψάνων. Ένα από τα θαύματα που διαβάστηκαν αφορούσε τον άγιο Αναστάσιο τον Πέρση και την ανακομιδή των λειψάνων του στην Καισάρεια της Παλαιστίνης.

Μια γυναίκα ονόματι Αρέτα είχε αρνηθεί να τιμήσει τα λείψανα που έρχονταν από την Περσία. Ο άγιος την επισκέφτηκε σε όνειρο και τη ρώτησε αν υπέφερε από πόνο στους γοφούς της. Πριν προλάβει να απαντήσει, την κατέλαβε αιφνίδια και βαριά αρρώστια που τη βασάνισε για μέρες.

Στο πέμπτο ξημέρωμα ξαναφάνηκε ο μάρτυρας και της ζήτησε να προσευχηθεί μπροστά στην εικόνα του στο Τετράπυλο. Μόλις αντίκρισε τη μορφή του, αναγνώρισε εκείνον που είχε δει στον ύπνο της. Έπεσε στο δάπεδο με δάκρυα μετανοίας και σηκώθηκε εντελώς υγιής.

Διαβάστηκε επίσης η διήγηση του Ευαγρίου για το αχειροποίητο εκμαγείο της Έδεσσας. Όταν ο Χοσρόης πολιορκούσε την πόλη, οι κάτοικοι έσκαψαν υπόνομο για να κάψουν τα χωμάτινα υψώματα του εχθρού. Η φωτιά όμως έσβηνε συνεχώς, καθώς ο αέρας δεν έφτανε ως εκεί.

Τότε έφεραν το αχειροποίητο εκμαγείο και ράντισαν τα ξύλα με νερό που είχε αγγίξει την ιερή μορφή. Αμέσως η φλόγα φούντωσε και κατέκαψε όλα τα έργα του Χοσρόη. Έτσι δοξάστηκε ο Θεός μέσα από την παρουσία της αγίας του εικόνας.

Αφού γέμισαν, όπως είπε ο Ταράσιος, με τις μαρτυρίες των πατέρων, οι σύνεδροι έφεραν στη μέση μια σεβάσμια εικόνα. Όλοι την ασπάστηκαν με ευλάβεια και διακήρυξαν είκοσι δύο σύντομες ομολογίες, επαναλαμβάνοντας την καθεμιά τρεις φορές. Με αυτές καταδικάστηκαν και αναθεματίστηκαν όλες οι κύριες πλάνες των εικονομάχων.

Στις επόμενες συνεδρίες οι πατέρες εξέτασαν με προσοχή τους όρους της ψευδοσυνόδου του Κοπρωνύμου. Δύο σύνεδροι ανταποκρίνονταν ο ένας στον άλλον, ο ένας διαβάζοντας τις αποφάσεις της ψευδοσυνόδου και ο άλλος την ανατροπή τους. Τα χωρία της Γραφής που είχαν παρερμηνευτεί από τους αιρετικούς εξηγήθηκαν εκ νέου με ορθή πατερική προοπτική.

Στην εντολή «ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον» οι πατέρες απάντησαν ότι αυτή δόθηκε στους Ισραηλίτες λόγω της ειδωλολατρίας των γειτονικών εθνών. Όταν όμως ο Μωυσής έφτιαξε τη σκηνή του μαρτυρίου, κατασκεύασε χρυσά Χερουβίμ σε ανθρώπινη μορφή, με ρητή εντολή του ίδιου του Θεού. Άρα η εικόνα δεν είναι ειδωλολατρία αλλά τιμή προς το πρωτότυπο.

Αποδείχτηκε ακόμη ότι οι εικονομάχοι παρέθεταν χωρία πατέρων αποσπασματικά και αλλοιωμένα. Ορισμένες μάλιστα από τις μαρτυρίες που είχαν χρησιμοποιήσει βρέθηκαν εντελώς πλαστές και ανύπαρκτες. Όταν φάνηκε καθαρά ότι τα θεμέλια της ψευδοσυνόδου ήταν σαθρά, οι πατέρες προχώρησαν στη διατύπωση του δικού τους Όρου.

Στο τελικό κείμενο μνημόνευσαν την αιτία της σύγκλησης και τους κόπους τους για την αλήθεια. Παρέθεσαν ολόκληρο το Σύμβολο της Πίστεως και απέρριψαν τις αιρέσεις που είχαν καταδικαστεί από τις προηγούμενες έξι Οικουμενικές Συνόδους. Έπειτα στερέωσαν αιώνια το δόγμα της τιμής των ιερών εικόνων.

Όρισαν ότι οι σεπτές εικόνες προσκυνούνται όπως και ο τίμιος Σταυρός, είτε ζωγραφισμένες είτε ψηφιδωτές, σε ναούς, σκεύη, ενδύματα και τοίχους. Τιμώνται οι εικόνες του Κυρίου Ιησού Χριστού, της Παναγίας Θεοτόκου, των αγγέλων και όλων των αγίων. Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα ανάγεται στο πρωτότυπο, και όποιος προσκυνεί την εικόνα προσκυνεί την υπόσταση του εικονιζομένου.

Η αληθινή λατρεία ωστόσο ανήκει μόνο στη θεία φύση και σε κανέναν άλλον. Όσοι τολμούν να διδάσκουν διαφορετικά, αν είναι κληρικοί καθαιρούνται, αν είναι λαϊκοί ή μοναχοί αφορίζονται από την Εκκλησία. Η Σύνοδος έκλεισε με δοξολογία προς τον Κύριο από όλους τους επισκόπους και τους πιστούς της Κωνσταντινούπολης.

Τα πρακτικά στάλθηκαν στον πάπα, στους ανατολικούς πατριάρχες και στην αυτοκράτειρα Ειρήνη, σφραγίζοντας την έβδομη και τελευταία Οικουμενική Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας.