Η Παναγία η Μεγαλοσπηλαιώτισσα και η ιερή της εικόνα

Ο ευαγγελιστής Λουκάς, όταν παρέδωσε το Ευαγγέλιό του στον Θεόφιλο, του χάρισε μαζί και μια θαυματουργή εικόνα της Θεοτόκου. Αυτή η ίδια εικόνα φυλάσσεται σήμερα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου και θεωρείται από τα πολυτιμότερα κειμήλια της Ορθοδοξίας. Ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων αναφέρει στο Κτιτορικό της Μονής αυτή τη βαθιά παράδοση με σαφήνεια.

Η ιερή εικόνα παριστάνει τη Θεοτόκο Βρεφοκρατούσα και είναι ζωγραφισμένη πάνω σε ξύλινη σανίδα μεγάλης παλαιότητας. Το Κτιτορικό την ονομάζει «ξύλον ζωής», όπως ακριβώς ονόμαζε η Γραφή το δέντρο μέσα στον παράδεισο της Εδέμ. Οι πιστοί που προσέρχονται με ευλάβεια και πίστη στον Ιησού Χριστό λαμβάνουν πάντοτε τη χάρη της.

Από τα θαύματα και τις πνευματικές δωρεές της ωφελούνται για σωτηρία ψυχής και για δόξα του Θεού. Η Παναγία απεικονίζεται να κρατά τον μονογενή Υιό της σαν βρέφος μέσα στην τρυφερή αγκαλιά της. Ο λαός την αποκαλεί επίσης Χρυσοχέρα, γιατί φέρει χρυσό χέρι, ένα παλαιότατο αφιέρωμα ευγνωμοσύνης κάποιου πιστού.

Με τη σκέπη της εικόνας έζησαν οι αδελφοί της μονής μέσα στους αιώνες της δοκιμασίας. Σε περιόδους ξηρασίας, οι πατέρες έβγαιναν σε λιτανεία και ζητούσαν τη μεσιτεία της Παναγίας τους. Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη πάνω σε μια τετράγωνη λινή οθόνη, η οποία είναι κολλημένη στεγανά πάνω σε ξύλινη σανίδα.

Η επάνω εσωτερική πλευρά του ξύλου σχηματίζει ένα ελαφρύ καμπυλοειδές τόξο που χαρίζει στιβαρότητα στη σύνθεση. Κάθε πλευρά της εικόνας έχει μήκος εξήντα τεσσάρων εκατοστών περίπου και διατηρεί τετράγωνο σχήμα. Ονομάζεται «κηρόχυτος», επειδή οι ζωγράφοι ανακάτευαν τότε τα χρώματα μέσα σε λιωμένο κερί για τη φιλοτέχνηση.

Ζωγράφιζαν τις εικόνες λείες και ομαλές ή τις διαμόρφωναν με ανάγλυφο τρόπο πάνω στην επιφάνεια. Η εικόνα της Παναγίας του Μεγάλου Σπηλαίου ανήκει ακριβώς σε αυτόν τον σπάνιο και απαιτητικό τύπο τέχνης. Η Θεοτόκος φέρει έγχρωμη εσθήτα στολισμένη με χρυσά διαγράμματα που φωτίζουν όλη τη σύνθεση.

Για τον λόγο αυτό τα παλαιά κτιτορικά αναφέρουν την εικόνα και με το όνομα Χρυσοσπηλαιώτισσα. Η ιερή απεικόνιση συνιστά μια ιδεώδη σύνθεση της αγίας Μητέρας μαζί με το θείο Βρέφος της. Η Παναγία γέρνει το κεφάλι της προς τα δεξιά και ατενίζει στοργικά τον μονογενή Υιό της.

Τον κρατά τρυφερά στη δεξιά της αγκάλη, ενώ το αριστερό της χέρι το προσφέρει στο θείο Βρέφος. Ο μικρός Ιησούς στηρίζει με τη σειρά του το αριστερό του χεράκι πάνω στην παλάμη της Μητέρας του. Ο Χριστός φορεί έναν πλατύ και άρραφο χιτώνα, ο οποίος κατεβαίνει σεμνά μέχρι κάτω από τα γόνατά του.

Στο δεξί του χέρι κρατεί ειλητάριο, το οποίο συμβολίζει το ευαγγέλιο της σωτηρίας ολόκληρου του κόσμου. Δεξιά και αριστερά της Θεομήτορος ζωγραφίζονται Άγγελοι, Αρχάγγελοι, πολυόμματα Χερουβείμ και εξαπτέρυγα Σεραφείμ που υμνούν. Η όλη σύνθεση αποπνέει βαθιά γαλήνη, ιεροπρέπεια και ουράνια χαρά για κάθε προσκυνητή της μονής.

Η γνησιότητα της εικόνας ως έργου του ευαγγελιστή Λουκά στηρίζεται στο Κτιτορικό με πολλές αξιόπιστες μαρτυρίες. Πρόκειται κυρίως για μαρτυρίες σπουδαίων εκκλησιαστικών συγγραφέων που έζησαν και έγραψαν σε διάφορες εποχές του Βυζαντίου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Συμεών ο Μεταφραστής, ο Θεοφάνης Ταυρομανίας και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός.

Αναφέρονται επίσης ο Ραμεώτης και ο Νικηφόρος Κάλλιστος, οι οποίοι μνημονεύουν την παράδοση με μεγάλη σαφήνεια. Ακόμη, μαρτυρίες για τη γνησιότητα της εικόνας υπάρχουν και μέσα σε επίσημα χρυσόβουλλα Βυζαντινών αυτοκρατόρων. Τέτοια είναι του Μιχαήλ Παλαιολόγου, που βασίλεψε από το χίλια διακόσια εξήντα ένα έως το χίλια διακόσια ογδόντα δύο.

Ακολουθούν του Ανδρονίκου του Δευτέρου Παλαιολόγου και του Ιωάννη του Έκτου Καντακουζηνού, σπουδαίων αυτοκρατόρων της εποχής. Έτσι, η Παναγία η Μεγαλοσπηλαιώτισσα παραμένει σκέπη, παρηγοριά και ζωντανή ευλογία για κάθε ευλαβή προσκυνητή της.