Η Παναγία η Γκρεμιώτισσα της Ίου

Μια σχεδία με ένα αναμμένο καντήλι ταξίδεψε μόνη της από τη σκλαβωμένη Κρήτη και σταμάτησε στα βράχια του Μυλοπότα της Ίου. Εκεί, αγαθοί τσοπάνηδες είδαν μέσα στη νύχτα ένα παράξενο φως και πλησίασαν με δέος το ιερό εύρημα. Η εικόνα της Παναγίας είχε φτάσει σώα στο νησί, σε χρόνια δύσκολα για τον ελληνισμό και την ορθοδοξία.

Σύμφωνα με την παράδοση, ευσεβείς Κρητικοί θέλησαν να σώσουν τη θαυματουργή εικόνα από τα χέρια των κατακτητών. Την τοποθέτησαν με προσοχή πάνω σε μια απλή σχεδία και την εμπιστεύθηκαν στα κύματα του Αιγαίου πελάγους. Άναψαν ένα καντήλι για να συνοδεύει το ταξίδι της και άφησαν τη θεία πρόνοια να αναλάβει την πορεία.

Η σχεδία κατευθύνθηκε προς τα βόρεια νησιά και βρήκε τελικά καταφύγιο στις ακτές της μικρής Ίου. Οι τσοπάνηδες, μόλις αντίκρισαν την εικόνα, την προσκύνησαν με κατάνυξη και την μετέφεραν αμέσως στο χωριό. Την τοποθέτησαν στον ναό του Αγίου Νικολάου, εκεί όπου σήμερα στέκει το εκκλησάκι του Ευαγγελισμού.

Όμως η Παναγία είχε δικό της σχέδιο για τον τόπο όπου θα κατοικούσε. Το πρωί οι κάτοικοι βρήκαν την εικόνα στον ναό του Αγίου Ελευθερίου, ψηλά πάνω στο κάστρο της Χώρας. Την κατέβασαν ξανά με ευλάβεια, μα την επομένη η εικόνα ξαναβρέθηκε στο ίδιο ψηλό σημείο.

Όταν το θαύμα επαναλήφθηκε τρεις φορές, οι Νιώτες κατάλαβαν ότι η Παναγία επέλεγε μόνη της τον τόπο της. Την άφησαν λοιπόν στον ναό του Αγίου Ελευθερίου και άρχισαν να βλέπουν τα πρώτα θαύματα να γίνονται. Από ευγνωμοσύνη αποφάσισαν να της χτίσουν δική της εκκλησία, δίπλα στον ναό της Αγίας Αικατερίνης.

Διάλεξαν τοποθεσία κοντά στο πηγάδι του αφεντικού, νομίζοντας ότι έτσι θα την τιμούσαν καθώς έπρεπε. Όμως κάθε πρωί τα θεμέλια έλειπαν από τη θέση τους με τρόπο ανεξήγητο. Τα έβρισκαν πάντοτε κάτω από τον Άγιο Ελευθέριο, σε μέρος απόκρημνο και γκρεμώδες πάνω από τη θάλασσα.

Τότε κατάλαβαν με βεβαιότητα ότι η Παναγία ήθελε να χτιστεί η εκκλησία της εκεί ψηλά. Από τη θέση αυτή το βλέμμα της θα έφτανε πέρα μακριά, προς την αγαπημένη της Κρήτη. Η ονομασία Γκρεμιώτισσα ταιριάζει απόλυτα με τον βραχώδη και κρεμαστό τόπο της εκκλησίας.

Στο χτίσιμο της εκκλησίας πήραν μέρος όλοι οι κάτοικοι του νησιού, χωρίς εξαίρεση φύλου ή ηλικίας. Οι γυναίκες μετέφεραν πέτρες και λάσπη φορώντας τα χρυσά μπινίσια τους, δηλαδή τα γιορτινά τους ενδύματα. Παρά τη σκληρή εργασία, τα πολύτιμα ρούχα τους έμειναν άθικτα, κάτι που οι Νιώτες θεώρησαν ακόμη ένα θαύμα.

Έτσι ανεγέρθηκε ο ναός στο ψηλότερο σημείο της Χώρας της Ίου, με μεγαλοπρέπεια και απλότητα. Σύμφωνα με τις πηγές, η εκκλησία χτίστηκε στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, στα χρόνια χίλια επτακόσια ενενήντα επτά. Οι διαστάσεις του ναού φτάνουν τα είκοσι μέτρα σε μήκος και σχεδόν πέντε μέτρα σε πλάτος.

Η δυτική καμάρα έχει μεγαλύτερο μήκος από την ανατολική, δίνοντας στο εσωτερικό μια ιδιαίτερη αίσθηση κίνησης. Ο τρούλος εξωτερικά είναι οκταγωνικός και σε κάθε πλευρά εναλλάσσονται παράθυρο και τυφλή κόγχη με ρυθμικό τρόπο. Η αρχιτεκτονική του δένει αρμονικά με τα κάτασπρα σπίτια και την αιγαιοπελαγίτικη φυσιογνωμία του νησιού.

Από ψηλά ο ναός μοιάζει να ισορροπεί ανάμεσα στον ουρανό και στο πέλαγος. Οι προσκυνητές νιώθουν αμέσως την παρουσία της Παναγίας μόλις πατήσουν το κατώφλι του ιερού. Κατά μια άλλη εκδοχή της παράδοσης, οι Νιώτες τοποθέτησαν αρχικά την εικόνα στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα.

Την επόμενη όμως ημέρα η εικόνα χάθηκε ξαφνικά και ο εφημέριος έτρεξε προς τον Μυλοπότα. Πήγε ακριβώς στο σημείο όπου είχε αρχικά αράξει η σχεδία με το αναμμένο καντήλι. Εκεί αντίκρισε με έκπληξη ένα παράξενο θέαμα, που τον γέμισε δέος και θαυμασμό.

Φύκια της θάλασσας είχαν σχηματίσει επάνω στην αμμουδιά το περίγραμμα του νησιού της Κρήτης. Το σημάδι ήταν φανερό και μιλούσε για τον τόπο καταγωγής της θαυματουργής εικόνας. Έφεραν τότε ξανά την Παναγία στο χωριό και άρχισαν να χτίζουν εκκλησία στη θέση του σημερινού Ευαγγελισμού.

Όμως ό,τι έχτιζαν την ημέρα γκρεμιζόταν μυστηριωδώς τη νύχτα, χωρίς να αφήνει ίχνη πίσω του. Το φαινόμενο επαναλαμβανόταν συνεχώς και έφερνε σε αμηχανία τους μαστόρους και τους κατοίκους του νησιού. Τελικά κατάλαβαν όλοι μαζί ότι η Παναγία ζητούσε τόπο που να βλέπει προς την Κρήτη.

Έτσι ανέβηκαν ψηλά στο Κάστρο και έχτισαν εκεί τον ναό της Γκρεμιώτισσας, με πίστη και αφοσίωση. Η μνήμη της τιμάται κάθε χρόνο στις δεκαπέντε Αυγούστου, με λαμπρή πανήγυρη και προσκυνητές απ' όλη την Ελλάδα.