Η Παναγία η Εκατονταπυλιανή της Πάρου

Λένε πως η Εκατονταπυλιανή κρύβει ενενήντα εννέα φανερές πόρτες και μία κλειστή, που θα ανοίξει μόνον όταν οι Έλληνες πάρουν ξανά την Πόλη. Στα θεμέλιά της στέκει ένα τάμα της Αγίας Ελένης, που γύριζε από τους Αγίους Τόπους με τον Τίμιο Σταυρό στα χέρια. Ο ναός υψώνεται στην Παροικία, την πρωτεύουσα της Πάρου, σε μικρή απόσταση από το γραφικό λιμάνι του νησιού.

Πρόκειται για έναν από τους αρχαιότερους και καλύτερα διατηρημένους χριστιανικούς ναούς ολόκληρης της ελεύθερης ελληνικής γης. Για το όνομά του σώζονται δύο εκδοχές, η Καταπολιανή και η Εκατονταπυλιανή, που ταξιδεύουν παράλληλα μέσα στους αιώνες. Η πρώτη ονομασία θυμίζει τη θέση του ναού «κατά την πόλιν», δηλαδή κοντά στην παλιά αρχαία πόλη της Πάρου.

Η δεύτερη ονομασία παραπέμπει στις εκατό μυστικές πύλες της παράδοσης και στη δόξα του ιερού τόπου. Παλιότερα πίστευαν πως η Εκατονταπυλιανή ήταν λόγιο εύρημα του δέκατου έβδομου αιώνα, μια ευσεβής επινόηση για περισσότερη μεγαλοπρέπεια. Νεότερες έρευνες όμως στις πηγές έδειξαν ότι και οι δύο ονομασίες κυκλοφορούν παράλληλα ήδη από τα μέσα του δέκατου έκτου αιώνα.

Η ονομασία Καταπολιανή μαρτυρείται για πρώτη φορά σε υπόμνημα για τη Νάξο και την Πάρο, που συνέταξε ο δούκας του Αρχιπελάγους Ιωάννης ο Τέταρτος. Λίγα χρόνια αργότερα, σε έγγραφο του Πατριάρχη Θεόληπτου του Δεύτερου, βλέπουμε και την ονομασία Εκατονταπυλιανή να μνημονεύεται επίσημα. Σήμερα η επίσημη και καθιερωμένη ονομασία του προσκυνήματος έχει επικρατήσει να είναι η Εκατονταπυλιανή.

Για την ίδρυσή του σώζονται πολλές παραδόσεις, με κεντρικό πρόσωπο πάντοτε την Αγία Ελένη και τον γιο της, τον Μέγα Κωνσταντίνο. Η πρώτη παράδοση λέει πως η αγία μητέρα του πρώτου χριστιανού αυτοκράτορα ταξίδευε προς την Παλαιστίνη για τον Τίμιο Σταυρό. Στο δρόμο της, το πλοίο της άραξε στην Πάρο, και κοντά στο λιμάνι υπήρχε ήδη ένας μικρός παλαιοχριστιανικός ναός.

Εκεί προσευχήθηκε με δάκρυα και έταξε στην Παναγία πως, αν αξιωθεί να βρει τον Σταυρό, θα έχτιζε μεγάλο ναό. Η προσευχή της εισακούστηκε, ο Τίμιος Σταυρός βρέθηκε, και η αγία επέστρεψε για να εκπληρώσει το τάμα της στο νησί. Έτσι ανήγειρε στη θέση εκείνη τον μεγαλόπρεπο ναό που έμελλε να γίνει το καμάρι ολόκληρης της Πάρου.

Μια δεύτερη παράδοση λέει πως η Αγία Ελένη δεν πρόλαβε τελικά να εκπληρώσει η ίδια την υπόσχεσή της προς την Παναγία. Άφησε όμως σαφή εντολή στον γιο της, τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο, και εκείνος ολοκλήρωσε το ιερό έργο της μητέρας του. Οι ανασκαφικές έρευνες του αείμνηστου καθηγητή και ακαδημαϊκού Αναστάσιου Ορλάνδου έδωσαν επιστημονική βεβαίωση στις παλιές αυτές παραδόσεις του νησιού.

Από το χίλια εννιακόσια πενήντα εννέα έως το χίλια εννιακόσια εξήντα έξι ο σπουδαίος ερευνητής εργάστηκε στην αναπαλαίωση του μνημείου. Απέδειξε πέρα από κάθε αμφιβολία ότι στη θέση αυτή υπήρχε χριστιανικός ναός ήδη από τον τέταρτο μετά Χριστόν αιώνα. Πρόκειται για μια σταυρική ξυλόστεγη βασιλική, που σε κάποια στιγμή της ιστορίας της καταστράφηκε, πιθανότατα από μεγάλη πυρκαγιά.

Αργότερα ο Ιουστινιανός την ξανάχτισε από την αρχή, σύμφωνα με τον νέο αρχιτεκτονικό ρυθμό της δικής του εποχής. Έτσι ο ναός απέκτησε θόλους και τρούλο, την επιβλητική μορφή που σώζεται και θαυμάζει ο κάθε προσκυνητής σήμερα. Το παλιό κτίσμα των αγίων και ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης μεταμορφώθηκε λοιπόν τον έκτο αιώνα σε ιουστινιάνεια βασιλική.

Όμως η Εκατονταπυλιανή δεν παρέμεινε αλώβητη μέσα στους αιώνες της φραγκοκρατίας και της τουρκοκρατίας που ακολούθησαν. Δοκίμασε καταστροφές, λεηλασίες και πληγές, που άφησαν βαθιά σημάδια στο μεγαλόπρεπο σώμα του ιερού της κτηρίου. Μεγάλη ζημιά υπέστη κατά την επιδρομή του Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσα, στα μέσα του δέκατου έκτου αιώνα.

Νέα συμφορά ήρθε αργότερα με την επιδρομή του καπουδάν Μουσταφά Καπλάν πασά, που λεηλάτησε εκ νέου το ιερό προσκύνημα. Η μεγαλύτερη όμως καταστροφή της ήρθε από τους ισχυρούς σεισμούς, που γκρέμισαν τον βόρειο και τον δυτικό θόλο και μέρος του τρούλου. Στην επισκευή που ακολούθησε συμμετείχε οικονομικά και ο Πάριος ηγεμόνας της Μολδοβλαχίας Νικόλαος Μαυρογένης, με γενναία προσφορά.

Για να στερεωθεί το οικοδόμημα, προστέθηκαν πολλά νέα στοιχεία μέσα κι έξω, που παραμόρφωσαν την αρχική επιβλητική μορφή. Η πρόσοψη πήρε ιδιότυπη όψη, με μνημειακή πύλη και τρία γραφικά αιγαιοπελαγίτικα καμπαναριά πάνω από τον νάρθηκα. Ο Αναστάσιος Ορλάνδος ξεκίνησε την αποκατάσταση στην ιουστινιάνεια μορφή και την παρέδωσε ξανά στη λατρεία των πιστών.