Ένας Έλληνας ασκητής από τη Μονεμβασία της Πελοποννήσου ανέλαβε την πνευματική ηγεσία ολόκληρης της Ρωσικής Εκκλησίας σε χρόνια πολέμων και ταταρικών επιδρομών. Όταν Τάταροι πολιόρκησαν τον Βλαντίμιρ για να τον αιχμαλωτίσουν, ο Θεός τον προφύλαξε με θαυμαστό τρόπο μέσα στα απάτητα έλη του ποταμού Σένεγκα. Ο Άγιος Φώτιος γεννήθηκε στη Μονεμβασία και από τα νεανικά του χρόνια εισήλθε σε μοναστήρι.

Εκεί κάρηκε μοναχός υπό τη χειραγωγία του γέροντος Ακακίου, μεγάλου ασκητή και κατόπιν Μητροπολίτη Μονεμβασίας. Το έτος χίλια τετρακόσια οκτώ βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη μαζί με τον πνευματικό του πατέρα για εκκλησιαστικές υποθέσεις. Εκείνη ακριβώς τη χρονιά ανέκυψε το ζήτημα της πληρώσεως του ρωσικού θρόνου μετά την κοίμηση του Αγίου Κυπριανού.

Η επιλογή του Πατριάρχη Ματθαίου έπεσε στον Φώτιο, καθώς ήταν γνωστή η παιδεία του και η αγιότητα της ζωής του. Την πρώτη Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ρωσίας. Τον επόμενο χρόνο έφθασε στη ρωσική γη και ανέλαβε το βαρύτατο φορτίο της ποιμαντικής ευθύνης.

Ο νέος Μητροπολίτης διέκρινε αμέσως τους κινδύνους και τα προβλήματα που αντιμετώπιζε το ποίμνιό του στις νότιες εκκλησιαστικές επαρχίες. Έμεινε στο Κίεβο για έξι περίπου μήνες, από τον Σεπτέμβριο του χίλια τετρακόσια εννέα μέχρι τον Φεβρουάριο του επόμενου έτους. Φρόντισε με ζήλο να τακτοποιήσει τα ζητήματα των νοτίων επαρχιών της Ρωσικής Εκκλησίας, που τότε ανήκαν στο πριγκιπάτο της Λιθουανίας.

Ο άγιος αντιλήφθηκε καθαρά ότι ο θρόνος του Μητροπολίτη δεν μπορούσε πλέον να παραμείνει στα εδάφη του Κιέβου. Εκείνες οι περιοχές έπεφταν ολοένα και περισσότερο κάτω από την επιρροή της καθολικής Πολωνίας και κινδύνευε η ορθόδοξη ταυτότητα. Την ημέρα του Αγίου Πάσχα του χίλια τετρακόσια δέκα έφθασε στη Μόσχα, ακολουθώντας το παράδειγμα προηγουμένων Μητροπολιτών.

Εκείνοι είχαν μεταφέρει την έδρα τους πρώτα στο Βλαντίμιρ και έπειτα στη Μόσχα, ενοποιώντας την πνευματική ζωή της Ρωσίας. Για είκοσι δύο χρόνια ο άγιος εργάστηκε στη δύσκολη διακονία του αρχιποιμένα της Ρωσικής Εκκλησίας. Μέσα σε φοβερές συνθήκες πολέμων, εμφυλίων διενέξεων και αρπακτικών επιδρομών των Τατάρων, στάθηκε στύλος ακλόνητος.

Κατόρθωσε να ανυψώσει την πνευματική σημασία και την υλική ευημερία των εκκλησιών που υπάγονταν στη Μητρόπολη της Μόσχας. Οι ευνοϊκές συνθήκες της Εκκλησίας του επέτρεψαν να βοηθήσει σημαντικά τον φτωχό πλέον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Οι εχθροί της Ορθοδοξίας προσπάθησαν πολλές φορές να ανατρέψουν την εκκλησιαστική και πατριωτική διακονία του Αγίου Φωτίου.

Την άνοιξη του χίλια τετρακόσια δέκα, όταν ο άγιος βρέθηκε στο Βλαντίμιρ ερχόμενος από τη Μόσχα, ο χάνος Εντιγκέι ετοίμασε νέα εκστρατεία. Είχε ήδη ρημάξει εκείνο το τμήμα της ρωσικής γης επί δύο ολόκληρα χρόνια και ήθελε τώρα να αιχμαλωτίσει τον ίδιο τον Μητροπολίτη. Ένα ταταρικό απόσπασμα με επικεφαλής τον πρίγκιπα Ταλίτσοϊ τον αποκαλούμενο εξόριστο, κατέλαβε αιφνιδιαστικά και γρήγορα την πόλη.

Όμως ο Θεός φύλαξε τον δίκαιο δούλο του με θαυμαστό τρόπο μέσα από τον φοβερό κίνδυνο. Το προηγούμενο βράδυ, χωρίς να υποψιάζεται τίποτε, ο άγιος είχε αναχωρήσει για τη μονή της Αγίας Λίμνης έξω από την πόλη. Όταν οι Τάταροι επιχείρησαν να τον καταδιώξουν, εκείνος κατέφυγε σε μικρό οικισμό στις όχθες του ποταμού Σένεγκα.

Γύρω από τον τόπο εκείνον απλώνονταν αδιάβατα έλη που εμπόδισαν κάθε προσπάθεια καταδιώξεως των επιδρομέων. Μη μπορώντας να συλλάβουν τον Μητροπολίτη, οι άρπαγες Τάταροι λεηλάτησαν τον Βλαντίμιρ και ιδιαίτερα τον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως. Ο νεωκόρος του ναού, ο Πατρίκιος, υπέμεινε φρικτά βασανιστήρια και δέχθηκε μαρτυρικό θάνατο από τους ληστές.

Ο μάρτυρας νεωκόρος δεν αποκάλυψε ποτέ πού είχαν κρυφτεί τα ιερά σκεύη και ο θησαυρός της εκκλησίας του Βλαντίμιρ. Χάρη στις προσπάθειες του Μητροπολίτη Φωτίου αποκαταστάθηκε η κανονική ενότητα ολόκληρης της Ρωσικής Εκκλησίας. Η ξεχωριστή Λιθουανική Μητρόπολη, την οποία είχε ιδρύσει ο πρίγκιπας Βίτοβτ για τις νότιες και δυτικές επαρχίες, καταργήθηκε το χίλια τετρακόσια είκοσι.

Την ίδια χρονιά ο άγιος επισκέφθηκε τις επαρχίες που επέστρεψαν και χαιρέτησε το ποίμνιο με μια διδακτική εγκύκλιο επιστολή. Ο σοφός και πολυμαθής ποιμένας άφησε πίσω του πλήθος διδαχών και επιστολών μεγάλης πνευματικής αξίας. Μεγάλη θεολογική σημασία είχε ο έλεγχός του εναντίον της αιρέσεως των Στριγκόλνικων, που είχε εμφανιστεί στο Πσκοφ πριν από την εποχή του.

Με τις σοφές προσπάθειές του η αίρεση αυτή τερματίστηκε οριστικά το έτος χίλια τετρακόσια είκοσι επτά. Σημαντικές εκκλησιαστικές και ιστορικές πηγές που συνέταξε ο άγιος είναι η Τάξη Εκλογής και Χειροτονίας Επισκόπων. Ακολουθούν επίσης ο Λόγος για τη σοβαρότητα του ιερατικού αξιώματος και η Πνευματική Διαθήκη, όπου ο ίδιος αφηγείται τη ζωή του.

Άλλο μεγάλο έργο του ήταν η σύνταξη, υπό την καθοδήγησή του, του Πανρωσικού Χρονικού γύρω στο χίλια τετρακόσια είκοσι τρία. Στις είκοσι Απριλίου του χίλια τετρακόσια τριάντα, ο άγιος αρχιποιμένας πληροφορήθηκε από άγγελο το επικείμενο τέλος της επίγειας ζωής του. Κοιμήθηκε ειρηνικά την ημέρα της εορτής της Καταθέσεως της Τιμίας Εσθήτος της Υπεραγίας Θεοτόκου στις Βλαχερνές.

Αυτό συνέβη στις δύο Ιουλίου του έτους χίλια τετρακόσια τριάντα ένα, αφήνοντας πίσω του πλούσια πνευματική κληρονομιά. Τα ιερά λείψανά του ανακαλύφθηκαν αδιάφθορα το έτος χίλια τετρακόσια εβδομήντα ένα, προς δόξαν Θεού και αγιασμό των πιστών. Δύο πολύτιμα σάκκοι του Αγίου Φωτίου φυλάσσονται μέχρι σήμερα στο Παλάτι του Οπλοστασίου του Κρεμλίνου της Μόσχας.

Τα ιερά αυτά άμφια μαρτυρούν την αρχιερατική του διακονία και την ευλάβεια του ρωσικού λαού προς το πρόσωπό του. Η ζωή του υπήρξε ένα σπάνιο παράδειγμα ενότητας μεταξύ της ελληνικής και της ρωσικής Ορθοδοξίας στους δύσκολους εκείνους αιώνες. Ο άγιος μετέφερε στη Ρωσία τη βυζαντινή πνευματική παράδοση και ταυτόχρονα στήριξε τον φτωχό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως με κάθε μέσο.