Η Παναγία η Παραβουνιώτισσα της Ερέτριας

Δύο ασκητές από την Κύπρο, ο Σιλβέστρος και ο Ησαΐας, αγιογράφησαν την ιερή εικόνα τον έβδομο αιώνα, ύστερα από τη νίκη του Ηρακλείου κατά των Περσών. Αιώνες αργότερα, βοσκοί που έσκαβαν για να φτιάξουν μαντρί ανακάλυψαν τυχαία την ξεχασμένη εικόνα μέσα στα ερείπια του καμένου παρεκκλησίου. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος αποφάσισε να μεταφέρει χριστιανικούς πληθυσμούς από την Κύπρο προς την Προικόνησο, το νησί που σήμερα φέρει το όνομα Μαρμαράς.

Ανάμεσα στους χριστιανούς βρέθηκαν και οι δύο ασκητές, οι οποίοι αναζήτησαν ησυχία και πνευματική απομόνωση στο βουνό. Το ύψωμα ονομαζόταν Παναγία και προσφερόταν για την προσευχητική και ασκητική τους ζωή. Εκεί ανήγειραν μικρό παρεκκλήσι στο όνομα της Υπεραγίας Θεοτόκου με πολύ κόπο και πίστη.

Επειδή το οικοδόμημα βρισκόταν παρά την κορυφή του βουνού, η Παναγία ονομάστηκε Παραβουνιώτισσα από τους ίδιους τους ασκητές. Έτσι γεννήθηκε η ονομασία που συνοδεύει την εικόνα μέχρι τις ημέρες μας. Η μορφή της Θεοτόκου έγινε καταφύγιο για τους χριστιανούς που κατοικούσαν στην ευρύτερη περιοχή.

Το παρεκκλήσι λειτουργούσε ως πνευματικό κέντρο της ησυχαστικής αυτής συνοδείας για πολλά χρόνια. Με τον χωρισμό των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσης ξεκίνησε μια μακρά περίοδος δοκιμασιών για τον ορθόδοξο κόσμο. Οι Φράγκοι με τις Σταυροφορίες κατέλαβαν ακόμη και την Κωνσταντινούπολη στις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα.

Έκαψαν ναούς, σχολές και βιβλιοθήκες, σπέρνοντας τον τρόμο και την ερήμωση σε κάθε γωνιά της Αυτοκρατορίας. Από τη μανία τους δεν γλίτωσε ούτε το ταπεινό παρεκκλήσι της Παναγίας Παραβουνιώτισσας, το οποίο πυρπολήθηκε. Για πολλούς αιώνες τα ερείπια έμειναν θαμμένα κάτω από τα χώματα και η μνήμη τους έσβησε σταδιακά.

Τον δέκατο έκτο αιώνα οικογένειες από το νησί δημιούργησαν κοινότητα στην πεδιάδα κοντά στο βουνό. Η τοποθεσία, τα ρυάκια που τη διέσχιζαν και το ήπιο κλίμα έκαναν την περιοχή ιδανική για την καλλιέργεια αμπελιών. Έχτισαν εκεί και μικρή εκκλησία προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου, ταπεινή εξαιτίας του τουρκικού φόβου.

Το χωριό ονομάστηκε Γαλλιμή, ίσως επειδή κατά τον δεύτερο αιώνα προ Χριστού η πεδιάδα αυτή σκεπαζόταν από θάλασσα. Σχημάτιζε ένα γαλήνιο φυσικό λιμάνι που έδωσε αργότερα και την ονομασία στον τόπο. Η ζωή των κατοίκων κυλούσε ήσυχα γύρω από τη γεωργία και την πίστη τους.

Έναν αιώνα αργότερα κάποιοι ποιμένες έβοσκαν τα κοπάδια τους κοντά στο βουνό και αναζήτησαν χώρο για μαντρί. Καθώς έσκαβαν εν αγνοία τους, βρέθηκαν πάνω στα ερείπια του παλαιού παρεκκλησίου της Παναγίας Παραβουνιώτισσας. Όταν αντιλήφθηκαν την ιερότητα του χώρου, σταμάτησαν αμέσως και έσπευσαν να ειδοποιήσουν τον εφημέριο του χωριού.

Εκείνος έφτασε με τους βοσκούς και τους φιλόχριστους Γαλλιμίτες και ξεκίνησαν αμέσως προσεκτικές ανασκαφές στον χώρο. Βρήκαν το δάπεδο του καμένου ναού καθώς και δύο κατεστραμμένα μανουάλια, σκαλισμένα ανάγλυφα από μάρμαρο. Με πολλή συγκίνηση και δάκρυα ανέσυραν από το χώμα την ιερή εικόνα της Θεομήτορος, σκαλισμένη σε ξύλο που δεν σαπίζει.

Η μορφή της Παναγίας μόλις διακρινόταν, αφού η εικόνα είχε φθαρεί από τη μακρόχρονη παραμονή κάτω από τη γη και την υγρασία. Με φόβο Θεού και βαθιά ευλάβεια λιτάνευσαν την ιερή εικόνα ως τη Γαλλιμή. Την τοποθέτησαν σαν πολύτιμο θησαυρό στο αριστερό κλίτος του ναού του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου.

Με δαπάνη της εύπορης οικογένειας Χατζή Δροσίνου ανακαινίστηκε αργότερα η εικόνα από τον αγιογράφο Δημήτριο Κουτάλεω. Επειδή η εύρεση της εικόνας έγινε τη Δευτέρα του Θωμά, καθιερώθηκε από τότε να εορτάζεται πανηγυρικά αυτή την ημέρα. Έπειτα ήρθε η ανταλλαγή των πληθυσμών από τη Μικρά Ασία και οι πρόσφυγες έφτασαν στην Ερέτρια.

Προτίμησαν να μεταφέρουν μέσα σε δύο μεγάλα καΐκια την ιερή εικόνα της Παναγίας και άλλες τετρακόσιες δέκα εικόνες, αντί για περιουσίες. Πίστευαν περισσότερο στα θαύματα που ανέβλυζαν από τη χάρη των αγίων παρά στον χρυσό και τον άργυρο. Οι ξενιτεμένοι Γαλλιμίτες, πριν βρουν κρεβάτι να ξαποστάσουν, λιτάνευσαν τις εικόνες με τον παπα-Στρατή ως τον Άγιο Νικόλαο.

Μέσα στον ναό εκτυλίχθηκε ιερή μυσταγωγία με θυσιαστήριο τις πληγωμένες καρδιές των ταλαιπωρημένων προσφύγων. Η ψαλμωδία, το κλάμα και ο πόνος έκαναν τις εικόνες να τρίζουν και τα καντήλια να κινούνται περίεργα. Πολλοί πρόσφυγες θεώρησαν τα σημάδια αυτά ένδειξη συμπαράστασης, ευλογίας και θείας παρηγοριάς από την ίδια την Παναγία.

Οι μισές εικόνες και οι μισοί πρόσφυγες μετακόμισαν στην Αμμουλιανή της Θεσσαλονίκης, αναζητώντας νέο τόπο εγκατάστασης. Η ιερή εικόνα της Παραβουνιώτισσας έμεινε στην Ερέτρια για να συντροφεύει τους πρόσφυγες και τους απογόνους τους. Προς τιμήν της θαυματουργού εικόνας δημιουργήθηκε νέα ενορία στην Ερέτρια στα τέλη Μαρτίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα εννέα με προεδρικό διάταγμα.

Λίγα χρόνια αργότερα χτίστηκε ένας μικρός αλλά χαριτωμένος ναός, ο Ιερός Ναός της Παναγίας Παραβουνιώτισσας. Εκεί στεγάστηκε η σεβάσμια εικόνα και έγινε προσκυνηματικό κέντρο για όλη την ευρύτερη περιοχή. Τη Δευτέρα του Θωμά του δύο χιλιάδες δέκα, ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Χρυσόστομος έθεσε τον θεμέλιο λίθο για νέο μεγαλύτερο ναό.

Στην ιερή εικόνα παριστάνεται η Παναγία να κρατά τον Χριστό αριστερά της με τα δύο της χέρια. Ο Χριστός εικονίζεται με σώμα τετράχρονου παιδιού αλλά με πρόσωπο δωδεκάχρονου, ίσως για να τονιστεί η σοφία του. Με το δεξί του χέρι ευλογεί κοιτάζοντας ευθεία μπροστά, ενώ η μητέρα του τον στηρίζει με τρυφερότητα.

Το πρόσωπο της Παναγίας είναι γλυκύ αλλά και σοβαρό έως αυστηρό, με μύτη λεπτή και μακρουλή. Το στόμα της μικρό και κλειστό συμβολίζει τη νηστεία και τον ολιγόλογο τρόπο που τη διέκρινε. Κάθεται σε μεγαλοπρεπή θρόνο και δύο άγγελοι παραστέκονται με σκεπασμένα τα χέρια σε στάση δεήσεως.