Ο Άγιος Βρετάνιος, ο ατρόμητος Επίσκοπος της Σκυθίας

Μέσα στον τετάρτο αιώνα, ένας ιεράρχης τόλμησε να σταθεί όρθιος μπροστά στον αυτοκράτορα Ουάλη και να τον ελέγξει κατάμουτρα για τη διαστρέβλωση της πίστεως. Η επιστολή που συνέταξε στα ελληνικά, και που συνόδευσε τα ιερά λείψανα του Αγίου Σάββα του Γότθου, θεωρείται το αρχαιότερο γραπτό κείμενο στο σημερινό ρουμανικό έδαφος. Πρόκειται για τον Άγιο Βρετάνιο, γνωστό και ως Βετρανίωνα, που έλαμψε ως φωτεινός φάρος στις παραδουνάβιες περιοχές της αυτοκρατορίας.

Καταγόταν από την Καππαδοκία, εκείνη τη φημισμένη μήτρα μεγάλων Πατέρων και αγίων ομολογητών της Εκκλησίας. Γύρω στο έτος τριακόσια εξήντα μετά Χριστόν εξελέγη Επίσκοπος της πόλεως Τομίς, της σημερινής Κωστάντζας στη Ρουμανία, που τότε ανήκε στην επαρχία της Μικράς Σκυθίας. Η περιοχή εκείνη ήταν παραμεθόρια, γεμάτη από διαφορετικούς λαούς, αλλά και πεδίο σκληρών δογματικών αγώνων.

Ο νέος ιεράρχης ανέλαβε την ευθύνη όλων των πόλεων της Σκυθίας, διακρίθηκε για κάθε αρετή και έγινε αληθινός πατέρας του ποιμνίου του. Έζησε σε μια δύσκολη εποχή, όταν η αίρεση του Αρείου είχε διεισδύσει βαθιά στα ανάκτορα και πολλοί ορθόδοξοι χριστιανοί οδηγούνταν στον θάνατο. Ο ίδιος όμως κράτησε ακέραιη την παρακαταθήκη της Εκκλησίας με σθένος και διάκριση.

Σύμφωνα με τον εκκλησιαστικό ιστορικό Σωζομενό, που έζησε τον πέμπτο αιώνα μετά Χριστόν, ο αυτοκράτορας Ουάλης βρέθηκε στην Τομίδα κατά τη διάρκεια εκστρατείας του εναντίον των Γότθων της Σκυθίας. Εκεί διέταξε με αυταρχικό ύφος τους κατοίκους να ασπαστούν τον αρειανισμό και να απορρίψουν το ιερό Σύμβολο της Νικαίας. Ο γενναίος ιεράρχης, πλημμυρισμένος από θείο ζήλο, δεν υπολόγισε ούτε τη δύναμη ούτε την οργή του αυτοκράτορα.

Στάθηκε απέναντί του και τον ήλεγξε ανοιχτά για τη διαστρέβλωση της αποστολικής πίστεως και για τους άδικους διωγμούς εναντίον των αγίων. Στη συνέχεια επανέλαβε με δύναμη τα λόγια του προφητάνακτος Δαβίδ από τον εκατοστό δέκατο όγδοο ψαλμό, ότι μίλησε για τα μαρτύρια του Κυρίου ενώπιον βασιλέων χωρίς να ντραπεί. Η απάντηση αυτή εξόργισε τον Ουάλη, ο οποίος αμέσως διέταξε την εξορία του ομολογητή ιεράρχη μακριά από το ποίμνιό του.

Ωστόσο, η κατακραυγή του λαού υπήρξε τόσο μεγάλη και ομόθυμη, ώστε ο αυτοκράτορας αναγκάστηκε σύντομα να ανακαλέσει την απόφασή του. Έτσι ο Άγιος επέστρεψε θριαμβευτικά στην Τομίδα, για να συνεχίσει να ποιμαίνει με αγάπη και παρρησία τους πιστούς του. Γύρω στα έτη τριακόσια εβδομήντα τρία ή τριακόσια εβδομήντα τέσσερα μετά Χριστόν, ο Μέγας Βασίλειος απευθύνθηκε στον Ιούνιο Σωρανό, διοικητή της Μικράς Σκυθίας, και ζήτησε ιερά λείψανα μαρτύρων από εκείνη την περιοχή.

Ο Σωρανός ανταποκρίθηκε με σεβασμό και απέστειλε στην Καππαδοκία τα τίμια λείψανα του Αγίου Σάββα του Γότθου, του οποίου η μνήμη τιμάται στις δεκαπέντε Απριλίου. Μαζί με τα λείψανα στάλθηκε και μια σπουδαία επιστολή με τον τίτλο «Επιστολή της Εκκλησίας του Θεού της Γοτθίας προς την Εκκλησία του Θεού της Καππαδοκίας και προς όλες τις κατά τόπους αγίες καθολικές Εκκλησίες». Τόσο η αποστολή των λειψάνων όσο και η συγγραφή του κειμένου αποδίδονται στον Επίσκοπο Βρετάνιο, που πιθανότατα συντόνισε όλο αυτό το εγχείρημα.

Η επιστολή συντάχθηκε στην ελληνική γλώσσα και θεωρείται σήμερα το αρχαιότερο γνωστό γραπτό μνημείο στο σημερινό ρουμανικό έδαφος. Πρόκειται για ανεκτίμητο εκκλησιαστικό κειμήλιο, που μαρτυρεί τους στενούς δεσμούς ανάμεσα στις Εκκλησίες της Καππαδοκίας και της παραδουνάβιας Σκυθίας. Η προσφορά του ιεράρχη στην ενότητα και την επικοινωνία των τοπικών Εκκλησιών υπήρξε πραγματικά μοναδική και ιστορικά τεκμηριωμένη.

Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι ο Επίσκοπος Βρετάνιος εκπροσώπησε ίσως την Τομίδα στη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο, που συγκλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το έτος τριακόσια ογδόντα ένα μετά Χριστόν. Άλλοι μελετητές όμως θεωρούν πιθανό να υπάρχει σύγχυση με το όνομα ενός άλλου Επισκόπου της ίδιας πόλεως, του Γερόντιου ή Τερέντιου, που έζησε την ίδια περίπου περίοδο. Όποια και αν είναι η ιστορική αλήθεια, ο Άγιος Βρετάνιος αναδείχθηκε σε εξέχουσα μορφή της Εκκλησίας του τετάρτου αιώνα και σε γνήσιο ομολογητή της Ορθοδοξίας.

Η ζωή του υπήρξε υπόδειγμα ποιμαντικής αυτοθυσίας, θεολογικής ακρίβειας και αφοβίας ενώπιον της κοσμικής εξουσίας. Στάθηκε αληθινός βράχος μέσα στις τρικυμίες της αρειανικής αιρέσεως και προστάτεψε με κάθε τρόπο το ποίμνιό του από την αλλοίωση της πίστεως. Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις είκοσι πέντε Ιανουαρίου κάθε έτους, αναγνωρίζοντας τους κόπους και τους αγώνες του υπέρ της αληθείας.

Το παράδειγμά του παραμένει διαχρονικό μήνυμα παρρησίας και πιστότητας στους ιερούς κανόνες της Εκκλησίας. Από τη μακρινή Σκυθία, η φωνή του ομολογητή ιεράρχη φτάνει ακόμη μέχρι σήμερα ως διδακτικό παράδειγμα ορθόδοξης μαρτυρίας.