Γρηγόριος ο Θεολόγος, η φωνή της Αγίας Τριάδος

Στα τριάντα του χρόνια, καταμεσής ταξιδιού προς την Αθήνα, μια θύελλα τον κράτησε για είκοσι μέρες γονατιστό στην πλώρη, ικετεύοντας τον Χριστό να μη χαθεί αβάπτιστος μέσα στα κύματα. Λίγα χρόνια αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη των αιρετικών, ένα μικρό σπίτι μετατράπηκε σε ναό της Αναστασίας και ξανάφερε στη ζωή την Ορθοδοξία που είχε σχεδόν σβήσει. Ο Γρηγόριος γεννήθηκε στην Αριανζό της Καππαδοκίας από γονείς ευσεβείς και χαρισματικούς, τον επίσκοπο Γρηγόριο τον Πρεσβύτερο και την αγία Νόννα.

Η μητέρα του τον είχε τάξει στον Θεό πριν ακόμη τον συλλάβει, και έλαβε στον ύπνο της μέχρι και το όνομα του παιδιού. Από μικρός έδειξε σύνεση γερόντων και αποστροφή για τα παιχνίδια του κόσμου. Όταν είδε σε όνειρο δύο παρθένες με λευκά πέπλα, την αγνεία και τη σωφροσύνη, αποφάσισε να αφιερώσει τη ζωή του στον Χριστό.

Σπούδασε ρητορική στην Καισάρεια, στην Αλεξάνδρεια και τέλος στην ονομαστή Αθήνα, όπου συνάντησε ξανά τον Μέγα Βασίλειο. Στην Αθήνα οι δύο νέοι έγιναν μία ψυχή σε δύο σώματα, μοιραζόμενοι τροφή, σπίτι, μελέτη και κάθε αναζήτηση της αλήθειας. Στους ίδιους χώρους σπούδαζε φιλοσοφία και ο μελλοντικός αυτοκράτορας Ιουλιανός, για τον οποίο ο Γρηγόριος προφήτεψε την αποστασία που θα προκαλούσε αργότερα.

Μετά την επιστροφή του στη Ναζιανζό, σε ηλικία τριάντα ετών, βαπτίστηκε από τον πατέρα του και χειροτονήθηκε πρεσβύτερος χωρίς τη συγκατάθεσή του. Από φόβο για το βάρος της ιερωσύνης και από πόθο για ησυχία, έφυγε κοντά στον Μέγα Βασίλειο στον Πόντο, όπου έζησαν μαζί σαν άγγελοι. Εκεί συνέταξαν τους Μοναχικούς Κανόνες, που έγιναν θεμέλιο της ορθόδοξης μοναστικής ζωής.

Με την παράκληση όμως του γηραιού πατέρα του γύρισε πάλι στη Ναζιανζό και έγινε στήριγμα στα γεράματά του και βοηθός στη διοίκηση της Εκκλησίας. Όταν η ερημική κοινή ζωή με τον φίλο του διεκόπη απότομα, ένιωσε βαθιά οδύνη και ζήτησε από τον Θεό φως για τα επόμενα βήματα. Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Εκκλησία τραυματίστηκε από αλλεπάλληλους θανάτους και αιρέσεις, και ο Γρηγόριος βρέθηκε στο επίκεντρο των δοκιμασιών.

Με προτροπή του Μεγάλου Βασιλείου χειροτονήθηκε επίσκοπος της μικρής και ρημαγμένης κωμόπολης των Σασίμων, αλλά ποτέ δεν την ποίμανε λόγω των αρειανικών αντιδράσεων. Παρέμεινε στη Ναζιανζό ως βοηθός του πατέρα του, και μετά την κοίμηση των γονιών του δοκίμασε διαδοχικά τη θλίψη για τον αδελφό του Καισάρειο και την αδελφή του Γοργονία. Έπειτα κατέφυγε για λίγο στη Σελεύκεια, στη μονή της Αγίας Θέκλας, αναζητώντας ηρεμία και προσευχή.

Όταν εκοιμήθη ο μέγας στύλος της Ορθοδοξίας, ο Βασίλειος, η Εκκλησία ντύθηκε πένθος, μα γρήγορα ντύθηκε χαρά με την άνοδο του Μεγάλου Θεοδοσίου. Τότε οι ορθόδοξοι της Κωνσταντινουπόλεως ζήτησαν επίμονα από τον Γρηγόριο να έρθει και να σώσει τη βασιλεύουσα από τους αρειανούς. Παρότι αδύναμος σωματικά, υπάκουσε στην αγάπη της Εκκλησίας και έφτασε στη μεγάλη πόλη.

Στην Κωνσταντινούπολη οι αιρετικοί κατείχαν όλους τους ναούς για πάνω από σαράντα χρόνια, και οι ορθόδοξοι είχαν μείνει χωρίς καταφύγιο. Ο Γρηγόριος μετέτρεψε ένα φιλόξενο σπίτι σε ναό και του έδωσε το όνομα Αναστασία, σύμβολο της πίστης που ξαναγεννιόταν μέσα στην πρωτεύουσα. Εκεί κήρυξε με λόγο φλογερό και βαθύ, νικώντας τις σοφιστείες των Ευνομιανών, των Μακεδονιανών και των Απολλιναριστών.

Στους περίφημους πέντε θεολογικούς λόγους του όρισε ποιος μπορεί πραγματικά να θεολογεί, μίλησε για το ακατάληπτο της θείας ουσίας και υπερασπίστηκε τη θεότητα του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Οι αιρετικοί τον δοκίμασαν σκληρά, και μάλιστα τη νύχτα του Πάσχα τον λιθοβόλησαν μέσα στον ναό. Ένας νέος, που τον είχαν στείλει για να τον σκοτώσει, έπεσε στα πόδια του με δάκρυα μετανοίας και έλαβε συγχώρηση και αγκαλιά πατρική.

Όταν ο Μέγας Θεοδόσιος μπήκε νικητής στην πόλη, παρέδωσε τους ναούς στους ορθόδοξους και αναγνώρισε τον Γρηγόριο επίσκοπο. Έτσι η πίστη της Νικαίας θριάμβευσε. Στη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο ο Γρηγόριος αναγνωρίστηκε πρόεδρος και ηγέτης της ορθόδοξης παρατάξεως.

Μετά την κοίμηση του Αγίου Μελετίου Αντιοχείας, ανέλαβε τη διεύθυνση των εργασιών, ελπίζοντας να φέρει ειρήνη ανάμεσα στις διχασμένες Εκκλησίες της Ανατολής και της Δύσης. Όμως αργοπορημένοι επίσκοποι από την Αίγυπτο και τη Μακεδονία αμφισβήτησαν την εκλογή του, επικαλούμενοι κανονικά εμπόδια. Πληγωμένος από τις φιλονικίες και τη διαίρεση, στάθηκε μπροστά στους συνέπισκόπους και ζήτησε να τον ρίξουν στη θάλασσα σαν τον Ιωνά, αρκεί να ηρεμήσει η τρικυμία.

Παραιτήθηκε με γενναιότητα και ζήτησε από τον αυτοκράτορα να αποδεχθεί την αποχώρησή του. Εκφώνησε έναν συγκλονιστικό αποχαιρετιστήριο λόγο, αποχαιρετώντας την Αναστασία, την Αγία Σοφία και όλη την ορθόδοξη ποίμνη που είχε αναγεννήσει. Παρέδωσε το ποίμνιο στα χέρια της Αγίας Τριάδος και αναχώρησε, αφήνοντας διάδοχο τον Νεκτάριο.

Επέστρεψε στη Ναζιανζό, ποίμανε για λίγο και χειροτόνησε τον Ευλάλιο επίσκοπο στη θέση του. Τα τελευταία χρόνια του τα πέρασε στην αγαπημένη του Αριανζό, μέσα στη σιωπή και την προσευχή, εξαντλημένος από τις αρρώστιες και τους κόπους. Ωστόσο, δεν έπαψε να αγρυπνά για την Εκκλησία, στέλνοντας δογματικές επιστολές, ποιήματα και συμβουλές σε επισκόπους και πνευματικά παιδιά.

Συνέθεσε γύρω στα τετρακόσια ποιήματα και δεκαοκτώ χιλιάδες στίχους, καθώς και σαράντα πέντε λόγους, ανάμεσα στους οποίους εγκώμια αγίων, εορταστικές ομιλίες και δύο λόγοι κατά του Ιουλιανού. Το γλωσσικό του χάρισμα ξεπέρασε τους μεγαλύτερους ρήτορες της αρχαιότητας, μα όλα τα κατέθεσε στα πόδια του Λόγου του Θεού. Τα γραπτά του έγιναν πηγή για τη λατρεία, και πολλές φράσεις του πέρασαν στους ύμνους των μεγάλων εορτών.

Εκοιμήθη ειρηνικά στις είκοσι πέντε Ιανουαρίου του τριακοσίου ογδοηκοστού ενάτου, σε βαθιά γεράματα. Η Εκκλησία τον τίμησε με τον τίτλο Θεολόγος, όπως και τον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή. Ο Γρηγόριος υπήρξε μέτριος στο ανάστημα, χλωμός, με πυκνά φρύδια και κοντή γενειάδα, και ήδη οι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν άγιο.

Ο τάφος του βρέθηκε αρχικά στη Ναζιανζό, μα στα μέσα του δέκατου αιώνα τα τίμια λείψανά του μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και τοποθετήθηκαν στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Αργότερα ένα τμήμα τους μεταφέρθηκε στη Ρώμη, ενώ η τίμια κάρα του φυλάσσεται με ευλάβεια στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου του Αγίου Όρους. Στη Νέα Καρβάλη υπάρχει ναός αφιερωμένος στο όνομά του, όπου φυλάσσεται ιερό σκήνωμα.

Η Εκκλησία τον τιμά ως δεύτερο Θεολόγο, ως διορατικό συγγραφέα της Αγίας Τριάδος και ως κανόνα ορθόδοξης πίστης. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός στηρίχθηκε στους δικούς του λόγους για να συνθέσει την Έκδοση της Ορθοδόξου Πίστεως. Η σιωπηλή ζωή του στην έρημο δεν μείωσε τη φωνή του, αλλά την έκανε αιώνια.

Μέχρι σήμερα μιλά μέσα στους ναούς, στους ύμνους και στις καρδιές των πιστών, οδηγώντας τους στο φως της Τριαδικής Θεότητας.