Ο Άγιος Θεόκτιστος Αρχιεπίσκοπος Νόβγκοροντ

Όταν άνοιξαν τον τάφο του στο Νόβγκοροντ, ύστερα από αιώνες σιωπής, οι αρχαιολόγοι αντίκρισαν ανέπαφα τα ιερά λείψανα ενός αρχιερέα που είχε διαλέξει τη σιωπή ως δρόμο προς τον Θεό. Πριν γίνει επίσκοπος, ο Άγιος Θεόκτιστος υπηρετούσε ως ηγούμενος στη Μονή του Ευαγγελισμού, κοντά στη μεγάλη πόλη του ρωσικού βορρά. Ο λαός του Νόβγκοροντ, ύστερα από την κοίμηση του Αρχιεπισκόπου Κλήμεντος, στράφηκε προς αυτόν τον ταπεινό ηγούμενο και τον επέλεξε ως νέο ποιμένα της πόλης.

Η εκλογή αυτή έγινε με ομοφωνία, καθώς η φήμη της αρετής του είχε εξαπλωθεί στις γύρω περιοχές. Ο Μητροπολίτης Μάξιμος, μαζί με τους επισκόπους Συμεών του Ροστόβ και Ανδρέα του Τβερ, τέλεσαν τη χειροτονία του στις είκοσι εννέα Ιουνίου του έτους χίλια τριακόσια. Από την πρώτη στιγμή έδειξε ότι η αρχιερωσύνη δεν ήταν για αυτόν τιμή κοσμική, αλλά βαρύ φορτίο ευθύνης απέναντι στον Χριστό και στο ποίμνιο.

Ο νέος αρχιεπίσκοπος ανέλαβε τη φροντίδα μιας εκτεταμένης επαρχίας με πολλές πνευματικές και ποιμαντικές ανάγκες. Μία από τις κύριες μέριμνες του ιεράρχη υπήρξε η ανακαίνιση παλαιών ναών και η ανέγερση νέων εκκλησιών μέσα στην επαρχία του. Καθαγίασε σημαντικούς καθεδρικούς ναούς, αφιερωμένους στους αγίους πρίγκιπες Βόρι και Γκλεμπ, τους πρώτους αγίους της ρωσικής γης.

Καθιέρωσε ακόμη ναούς προς τιμήν των αγίων Πατέρων της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, εκείνων που υπερασπίστηκαν τη θεότητα του Χριστού. Με τη δική του φροντίδα και πνευματική καθοδήγηση τακτοποιήθηκε και η ζωή της φημισμένης Μονής του Βαλαάμ στον βορρά. Παρά τις πολλές υποχρεώσεις, ο άγιος δεν παραμελούσε ποτέ την προσωπική του προσευχή και την εσωτερική του εργασία.

Η ασθένεια όμως άρχισε σιγά σιγά να καταβάλλει το σώμα του και να περιορίζει τις δραστηριότητές του. Το έτος χίλια τριακόσια επτά αποφάσισε να αποσυρθεί ξανά στη Μονή του Ευαγγελισμού, στον τόπο όπου είχε ξεκινήσει η μοναχική του πορεία. Εκεί αφοσιώθηκε στην άσκηση της σιωπής, που οι Ρώσοι ονομάζουν ποντβίγκ, με αδιάλειπτη προσευχή.

Η ψυχή του ετοιμαζόταν ήσυχα για τη συνάντηση με τον Νυμφίο Χριστό. Η μακαρία κοίμησή του ήλθε στις είκοσι τρεις Δεκεμβρίου του έτους χίλια τριακόσια δέκα, μέσα στη γαλήνη του αγαπημένου του μοναστηριού. Ο τάφος του έγινε γρήγορα τόπος προσκυνήματος, καθώς πιστοί άρχισαν να λαμβάνουν θαυμαστές θεραπείες από σοβαρές και βαριές αρρώστιες.

Η εκκλησιαστική διακήρυξη της αγιότητάς του πραγματοποιήθηκε επίσημα το έτος χίλια εξακόσια εξήντα τέσσερα, ύστερα από πλήθος μαρτυρημένων θαυμάτων. Τα ιερά λείψανά του μεταφέρθηκαν αργότερα στην πόλη Γιούριεφ, το έτος χίλια επτακόσια ογδόντα έξι, με μεγάλη ευλάβεια από τους πιστούς. Εκεί ο αρχιμανδρίτης Φώτιος ανήγειρε ιδιαίτερο παρεκκλήσι μέσα στον τοπικό καθεδρικό ναό και το αφιέρωσε στη μνήμη του αγίου.

Πολλούς αιώνες αργότερα, στις δέκα Ιουλίου του έτους δύο χιλιάδες δεκαπέντε, μια αρχαιολογική αποστολή πραγματοποίησε σημαντική έρευνα στον χώρο. Την ομάδα διηύθυνε ο Βλαντίμιρ Σεντόφ, αντεπιστέλλον μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών και διδάκτορας της ιστορίας της τέχνης. Παρόντος του Μητροπολίτη Λέοντος του Νόβγκοροντ και της Σταράγια Ρους, άνοιξαν έναν τάφο του δεκάτου ογδόου αιώνα στο μοναστήρι.

Έτσι αποκαλύφθηκαν ξανά τα τίμια λείψανα του αγίου ιεράρχη μετά από αιώνες. Τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν με κάθε λαμπρότητα στον Καθεδρικό Ναό του Σωτήρος, μέσα στη φημισμένη Μονή του Αγίου Γεωργίου του Γιούριεφ. Τοποθετήθηκαν εκεί μέσα σε περίτεχνη λειψανοθήκη, ώστε οι πιστοί να μπορούν ελεύθερα να τα ασπάζονται και να τα προσκυνούν.

Την ίδια ακριβώς ημέρα τελέστηκε η πρώτη παράκληση προς τιμήν της ευρέσεως των ιερών λειψάνων του αγίου. Η στιγμή αυτή θεωρήθηκε από όλους ως μεγάλη ευλογία για την Εκκλησία και τον ορθόδοξο ρωσικό λαό. Η μνήμη του αγίου Θεοκτίστου τιμάται και σε άλλες ημέρες του εκκλησιαστικού έτους, εκτός από την κύρια εορτή.

Στις είκοσι τρεις Ιανουαρίου τιμάται ξεχωριστά η ανακομιδή των ιερών του λειψάνων από τους πιστούς της περιοχής. Επιπλέον, μνημονεύεται κατά την τρίτη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή, στη Σύναξη όλων των Αγίων του Νόβγκοροντ. Έτσι ο άγιος ιεράρχης συναριθμείται ανάμεσα στους μεγάλους φωστήρες και προστάτες της αρχαίας αυτής ρωσικής πόλης.

Η ζωή του φανερώνει πώς η σιωπή και η ταπείνωση μπορούν να γεννήσουν αληθινή ποιμαντική δύναμη και αγιότητα. Το παράδειγμά του φωτίζει διαρκώς όσους αναζητούν τον Χριστό μέσα από την ησυχία και την προσευχή.