Άγιος Κλήμης ο Αχρίδος και οι σύν αυτώ Φωτιστές των Σλάβων

Τρεις χιλιάδες πεντακόσιοι κληρικοί χειροτονήθηκαν από τα χέρια του Αγίου Κλήμεντος, του πρώτου ιεράρχη που λειτούργησε και κήρυξε στη σλαβονική γλώσσα μέσα στη βουλγαρική γη. Στο παζάρι της Βενετίας, μαθητές του Αγίου Μεθοδίου πουλήθηκαν ως σκλάβοι, ώσπου ο απεσταλμένος του αυτοκράτορα Βασιλείου του Μακεδόνος τους εξαγόρασε και τους οδήγησε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Άγιος Κλήμης μαζί με τους συνοδοιπόρους του Ναούμ, Σάββα, Γοράσδο και Αγγελάριο ήταν Σλάβοι την καταγωγή και μαθητές των ισαποστόλων Κυρίλλου και Μεθοδίου.

Στην αρχή ασκήτευαν στη Μοραβία, όπου ο Άγιος Γοράσδος διαδέχθηκε τον Άγιο Μεθόδιο στον επισκοπικό θρόνο. Ο διάδοχος ήταν άνθρωπος βαθιάς μορφώσεως και μιλούσε άνετα τη σλαβονική, την ελληνική και τη λατινική γλώσσα. Οι υπόλοιποι, δηλαδή ο Κλήμης, ο Ναούμ, ο Αγγελάριος και ο Σάββας, έφεραν το αξίωμα του πρεσβυτέρου.

Οι φωτιστές των Σλάβων βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους Γερμανούς ιεραποστόλους, οι οποίοι είχαν τη στήριξη του πάπα και την προστασία του Μοραβού ηγεμόνα Σβιατοπόλκου. Η διαμάχη περιστρεφόταν γύρω από τη χρήση της σλαβονικής στις θείες ακολουθίες, γύρω από το ζήτημα του Φιλιόκβε και γύρω από τη νηστεία του Σαββάτου. Ο πάπας Στέφανος ο Έκτος απαγόρευσε με αυστηρότητα τη χρήση της σλαβονικής γλώσσας μέσα στις εκκλησίες της Μοραβίας.

Οι οπαδοί της λεγομένης τριγλωσσικής αιρέσεως πίστευαν ότι μόνο τρεις γλώσσες αξίζουν για τη λατρεία, η εβραϊκή, η ελληνική και η λατινική. Παραμέρισαν με περιφρόνηση την πατρώα γλώσσα των σλαβικών λαών και έσυραν σε δίκη τους μαθητές του Αγίου Μεθοδίου, ανάμεσά τους και τον ίδιο τον Άγιο Κλήμεντα. Τους υπέβαλαν σε φρικτά βασανιστήρια, καθώς τους έσυραν μέσα από αγκάθια και τους κράτησαν για πολύ καιρό στη φυλακή.

Τα ίδια είχαν υποστεί προηγουμένως και ο πνευματικός τους πατέρας, ο Άγιος Μεθόδιος. Το έτος οκτακόσια ογδόντα έξι, μερικοί από τους κρατουμένους πουλήθηκαν σε δουλεμπόρους και κατέληξαν στην αγορά της Βενετίας. Εκεί τους εντόπισε ο πρεσβευτής του βυζαντινού αυτοκράτορα Βασιλείου του Μακεδόνος, ο οποίος τους εξαγόρασε και τους μετέφερε με ασφάλεια στην Κωνσταντινούπολη.

Οι παλαιότεροι ομολογητές οδηγήθηκαν σε εξορία. Δεν είναι γνωστό πού κατέληξε ο Άγιος Γοράσδος ούτε σε ποιον τόπο βρήκε καταφύγιο ο Άγιος Σάββας. Οι Άγιοι Ναούμ και Αγγελάριος κατευθύνθηκαν προς τη γη της Βουλγαρίας.

Το έτος εννιακόσια επτά, η Μοραβία κατέρρευσε κάτω από την ορμητική επίθεση των Μαγυάρων, και οι μοραβοί πρόσφυγες ακολούθησαν τους ίδιους δρόμους που είχαν διαβεί νωρίτερα οι Άγιοι τους οποίους είχαν εξορίσει. Οι Βούλγαροι υποδέχθηκαν με σεβασμό τους σλαβόφωνους ομολογητές και τους παρακάλεσαν να τελούν τις θείες ακολουθίες στη σλαβονική γλώσσα. Ο Βούλγαρος ηγεμόνας Βόρης αναζητούσε ακριβώς τέτοιους ανθρώπους, μαθητές δηλαδή του Αγίου Μεθοδίου, οι οποίοι θα μοχθούσαν για τον φωτισμό του λαού του.

Αμέσως οι Άγιοι άρχισαν να μελετούν τα σλαβονικά βιβλία που είχαν συγκεντρώσει οι Βούλγαροι ευγενείς για τον σκοπό αυτόν. Ο Άγιος Αγγελάριος εκοιμήθη σύντομα, και ο Άγιος Κλήμης ορίστηκε διδάσκαλος στην περιοχή της Κουτμιτσεβίτσας, στη νοτιοδυτική Μακεδονία. Στην Ανατολική Εκκλησία ο διδάσκαλος όφειλε να είναι άξιος άνθρωπος, με βίο ευσεβή και με ικανότητα να ομιλεί δημόσια με καθαρότητα.

Ο Άγιος Κλήμης δίδασκε ήδη από τα χρόνια της Μοραβίας. Στη Βουλγαρία εργάστηκε ως δάσκαλος μέχρι το έτος οκτακόσια ενενήντα τρία και οργάνωσε σχολή στην ηγεμονική αυλή. Η σχολή αυτή θεωρήθηκε υποδειγματική κατά την εποχή της βασιλείας του Συμεών.

Στη νοτιοδυτική Μακεδονία ο Άγιος Κλήμης ίδρυσε χωριστά σχολεία για ενηλίκους και χωριστά σχολεία για παιδιά, καινοτομία που εντυπωσίαζε τους συγχρόνους του. Δίδασκε τα παιδιά ανάγνωση και γραφή, και ο συνολικός αριθμός των μαθητών του υπήρξε τεράστιος για τα μέτρα της εποχής. Όσοι επιλέχθηκαν και κρίθηκαν άξιοι να δεχθούν τη χειροτονία ξεπέρασαν τις τρεις χιλιάδες πεντακόσιους άνδρες.

Το έτος οκτακόσια ενενήντα τρία, ο Άγιος Κλήμης χειροτονήθηκε επίσκοπος Δρεμβίτσας, που ονομαζόταν και Βελίτσα, και ο Άγιος Ναούμ ανέλαβε τη θέση του στο εκπαιδευτικό έργο. Έγινε έτσι ο πρώτος Βούλγαρος ιεράρχης που λειτούργησε, κήρυξε και έγραψε στη σλαβονική γλώσσα του ποιμνίου του. Για τον σκοπό αυτόν κατάρτιζε συστηματικά κληρικούς μέσα από τους κόλπους του σλαβικού λαού.

Ο άγιος επίσκοπος μόχθησε για τη δόξα του Θεού μέχρι τα βαθιά γεράματά του. Όταν οι δυνάμεις του εξασθένησαν και δεν μπορούσε πλέον να ανταποκριθεί στα καθήκοντα της επισκοπής του, παρακάλεσε τον τσάρο Συμεών να του επιτρέψει να αποσυρθεί. Εκείνος όμως τον πίεσε να μην εγκαταλείψει τον θρόνο του, και ο Άγιος Κλήμης δέχθηκε να συνεχίσει την επισκοπική του διακονία με υπακοή.

Μετά από αυτό, ο Άγιος Κλήμης αποσύρθηκε στην Αχρίδα, σε ένα μοναστήρι το οποίο είχε ιδρύσει με τους δικούς του κόπους και τη δική του φροντίδα. Εκεί συνέχισε αδιάκοπα το μεταφραστικό του έργο, και απέδωσε στη σλαβονική γλώσσα σημαντικά τμήματα του Πεντηκοσταρίου. Ασθένησε όμως βαριά και παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο το έτος εννιακόσια δεκαέξι, πλήρης ημερών και πνευματικών καρπών.

Το σώμα του τοποθετήθηκε μέσα σε φέρετρο, το οποίο ο ίδιος είχε κατασκευάσει με τα δικά του χέρια, και ενταφιάστηκε στη μονή του Αγίου Παντελεήμονος της Αχρίδος. Ο Άγιος Κλήμης θεωρείται ο πρώτος σλαβόφωνος συγγραφέας της εκκλησιαστικής γραμματείας. Δεν συνέχισε μόνον το μεταφραστικό έργο που ξεκίνησαν οι ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος, αλλά άφησε και δικά του πρωτότυπα κείμενα.

Πρόκειται για τα πρώτα δείγματα σλαβονικής πνευματικής λογοτεχνίας, που έθεσαν τα θεμέλια μιας ολόκληρης παράδοσης. Πολλές από τις διδασκαλίες και τις ομιλίες του μεταφέρθηκαν αργότερα στη Ρωσία, όπου διαβάστηκαν και αντιγράφηκαν με αγάπη από ευσεβείς Ρώσους χριστιανούς. Τα ιερά λείψανα των Αγίων Γοράσδου και Αγγελαρίου αναπαύονται κοντά στο Βεράτι της Αλβανίας, ενώ του Αγίου Ναούμ φυλάσσονται στη μονή του, πλάι στην Αχρίδα.