Η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος και η νίκη της αλήθειας

Διακόσιοι δέκα Πατέρες συγκεντρώθηκαν στην Έφεσο, για να αντιμετωπίσουν τη βαριά αίρεση που τάραζε την Εκκλησία. Ο Νεστόριος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, τολμούσε να αρνείται τον τίτλο «Θεοτόκος» για την Παναγία. Στις αρχές του πέμπτου αιώνα μετά Χριστόν, η διδασκαλία του Νεστορίου άρχισε να δηλητηριάζει σταδιακά τις ψυχές των πιστών.

Ο Νεστόριος ισχυριζόταν πως στον Χριστό δεν υπήρχε μία υπόσταση, αλλά δύο χωριστά πρόσωπα, το θείο και το ανθρώπινο. Δίδασκε ακόμη πως ο Ιησούς Χριστός γεννήθηκε ως κοινός άνθρωπος και αργότερα, λόγω της αγιότητας της ζωής του, ενώθηκε με τη Θεότητα. Για την Υπεραγία Θεοτόκο φρονούσε πως δεν αρμόζει να ονομάζεται Μητέρα του Θεού, παρά μόνο Χριστοτόκος ή ανθρωποτόκος.

Η πλάνη αυτή έπληττε καίρια το θεμέλιο της σωτηρίας μας, αφού υπονόμευε την πραγματική ενανθρώπηση του προαιώνιου Λόγου. Πρώτος εντόπισε την κακοδοξία ο νομικός Ευσέβιος, μετέπειτα Επίσκοπος Δορυλαίου, καθώς άκουγε τον σύγκελο Αναστάσιο να μιλά παρουσία του Νεστορίου. Ο Ευσέβιος δεν δίστασε να καταγγείλει την αίρεση τόσο στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Κύριλλο όσο και στον Πάπα Ρώμης Κελεστίνο.

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ανέλαβε με αποστολικό ζήλο να επαναφέρει τον Νεστόριο στην ορθή πίστη. Έγραψε δύο εκτενείς επιστολές προς τον αιρεσιάρχη, τον Ιούλιο του τετρακοσίου εικοστού ενάτου και αργότερα στις αρχές του επόμενου έτους. Σε αυτές εξηγούσε με σαφήνεια τον όρο Θεοτόκος και την υποστατική ένωση των δύο φύσεων στο πρόσωπο του Σωτήρα.

Ο Κύριλλος υπογράμμιζε πως ο Κύριος προσέλαβε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, ώστε να μας ενώσει αληθινά με τη θεία φύση Του. Οι δύο φύσεις παραμένουν ασύγχυτες και άτρεπτες, αλλά συνδέονται σε ένα μοναδικό πρόσωπο μέσω της αντίδοσης των ιδιωμάτων. Ο Νεστόριος όμως παρέμενε σκληροτράχηλος, εμμένοντας πεισματικά στις πλανεμένες θέσεις του.

Παράλληλα ο Άγιος Κύριλλος ενημέρωσε τον Πάπα Ρώμης Κελεστίνο και άλλους Ορθοδόξους Επισκόπους για τον επικείμενο κίνδυνο της αιρέσεως. Ο Κελεστίνος αναγνώρισε την ορθότητα της θέσης του Κυρίλλου και τον όρισε εκπρόσωπο της Ρώμης στο όλο ζήτημα. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους ο Κύριλλος συγκάλεσε τοπική σύνοδο στην Αλεξάνδρεια, η οποία προσυπέγραψε τους δώδεκα αναθεματισμούς εναντίον του Νεστορίου.

Έστειλε κατόπιν συνοδική επιστολή στον αιρεσιάρχη, καλώντας τον να αποδεχθεί την καθ' υπόσταση ένωση των δύο φύσεων εν Χριστώ. Καθώς ο Νεστόριος αρνιόταν να μετανοήσει, το ζήτημα εξελίχθηκε σε σκάνδαλο οικουμενικής εμβέλειας που απειλούσε την ενότητα. Οι Ορθόδοξοι ιεράρχες απευθύνθηκαν τότε στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο τον νεότερο, παρακαλώντας για τη σύγκληση Οικουμενικής Συνόδου.

Ο ευσεβής αυτοκράτορας, με τη σύμφωνη γνώμη του Βαλεντινιανού του τρίτου της δύσεως, ανακοίνωσε την έναρξη των εργασιών για την ημέρα της Πεντηκοστής στην Έφεσο. Επρόκειτο για το έτος τετρακόσια τριάντα ένα μετά Χριστόν, κατά τον εικοστό πρώτο χρόνο της βασιλείας του Θεοδοσίου. Στην Έφεσο έφτασαν εγκαίρως ο Κύριλλος Αλεξανδρείας, ο Ιουβενάλιος Ιεροσολύμων και ο Μέμνων της Εφέσου με τη συνοδεία τους.

Ο ίδιος ο Νεστόριος ταξίδεψε επίσης στην Έφεσο, αλλά οι αντιπρόσωποι του Ρώμης Κελεστίνου καθυστέρησαν εξαιτίας του χειμώνα. Καθυστέρησαν επίσης ο Αντιοχείας Ιωάννης και οι Επίσκοποι της ανατολικής διοίκησης, γεγονός που μετέθεσε την αρχική ημερομηνία. Τελικά οι εργασίες της Συνόδου άρχισαν στις είκοσι δύο Ιουνίου του ίδιου έτους, με πρόεδρο τον Άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας.

Συνεδρίασαν στη μεγάλη εκκλησία που έφερε το όνομα της Παρθένου Μαρίας, με το ιερό Ευαγγέλιο τοποθετημένο στον κεντρικό θρόνο. Οι Πατέρες κάλεσαν τρεις φορές τον Νεστόριο να παρουσιαστεί ενώπιον της Συνόδου, εκείνος όμως αρνήθηκε με ισχυρογνωμοσύνη κάθε φορά. Έτσι οι άγιοι Πατέρες αποφάσισαν να ξεκινήσουν τις συνεδρίες χωρίς την παρουσία του αιρεσιάρχη.

Από την πρώτη κιόλας συνεδρίαση ολοκληρώθηκε το ουσιαστικότερο έργο της Συνόδου με την καταδίκη του Νεστορίου. Όταν έφτασαν οι αντιπρόσωποι του Πάπα Ρώμης, εντάχθηκαν κανονικά στις εργασίες από τη δεύτερη συνεδρία και έπειτα. Ο Άγιος Κύριλλος παρίστατο επίσης ως ο διέπων τον τόπο του αρχιεπισκόπου της ρωμαϊκής Εκκλησίας Κελεστίνου.

Εν τω μεταξύ ο Αντιοχείας Ιωάννης, μόλις έφτασε, συγκάλεσε στις είκοσι επτά Ιουνίου παράλληλη σύνοδο με τους Επισκόπους της ανατολής. Επιχείρησε μάλιστα να καθαιρέσει τον Κύριλλο Αλεξανδρείας και τον Μέμνονα Εφέσου, προκαλώντας μεγάλη σύγχυση. Η κανονική Σύνοδος απάντησε κατά την πέμπτη συνεδρία της, επιβάλλοντας ακοινωνησία και αργία στους τριάντα οκτώ της παρασυνόδου.

Παρέμεινε όμως ανοιχτή η πόρτα της μετανοίας, μέχρι να επανέλθουν στην κοινωνία της αληθείας. Η οξύτητα των γεγονότων προκάλεσε την επέμβαση του ίδιου του αυτοκράτορα Θεοδοσίου με ειδικό απεσταλμένο. Ο αυτοκράτορας έστειλε τον κόμητα Ιωάννη, για να μεσολαβήσει και να εκτονώσει την έντονη κρίση που είχε δημιουργηθεί.

Τελικά όμως ο Θεοδόσιος επιβεβαίωσε την καθαίρεση του Νεστορίου και τον εξόρισε από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Στη συνέχεια διέταξε τη χειροτονία νέου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως από τα μέλη της κανονικής Συνόδου. Στις είκοσι πέντε Οκτωβρίου εκλέχθηκε νέος Πατριάρχης ο Άγιος Μαξιμιανός, αναπληρώνοντας τον καθαιρεμένο αιρεσιάρχη.

Η Σύνοδος επικύρωσε με δύναμη το Σύμβολο της πίστεως της Νικαίας και της Κωνσταντινουπόλεως. Οι Πατέρες διακήρυξαν επίσημα πως πρέπει να ομολογούμε στον Κύριο Ιησού Χριστό ένα πρόσωπο και δύο φύσεις. Ανύμνησαν επίσης την Παναγία Μητέρα του Κυρίου ως Αειπάρθενο και αληθινή Θεοτόκο, στηρίζοντας έτσι την ευσέβεια του λαού.

Η Σύνοδος καταδίκασε επιπλέον τις αιρέσεις του πελαγιανισμού και των Μεσσαλιανών, καθαρίζοντας την πίστη από κάθε νοθεία. Υιοθέτησε ακόμη τους δώδεκα αναθεματισμούς του Αγίου Κυρίλλου ως οδηγό της Εκκλησίας απέναντι στη νεστοριανή πλάνη. Αργότερα, το τετρακόσια τριάντα τρία μετά Χριστόν, ήρθε η συμφιλίωση Κυρίλλου και Ιωάννη Αντιοχείας με την Έκθεση των Διαλλαγών.

Η Σύνοδος ασχολήθηκε επίσης με σπουδαία ζητήματα του κανονικού δικαίου της Εκκλησίας. Κατά την έβδομη συνεδρία της εξετάστηκε λίβελλος του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντίας Ρηγίνου, που συνοδευόταν από τους Επισκόπους Κουρίου και Σόλων. Ο Ρηγίνος κατήγγειλε την ανάμιξη του Αντιοχείας στις χειροτονίες των Επισκόπων της νήσου Κύπρου.

Η Σύνοδος κατοχύρωσε την αρχαία αυτοτέλεια της Εκκλησίας της Κύπρου, αναγνωρίζοντας το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμά της να χειροτονεί τους Επισκόπους της. Όρισε μάλιστα πως κανένας Επίσκοπος δεν επιτρέπεται να καταλαμβάνει επαρχία ξένη προς την δικαιοδοσία του. Η απόφαση αυτή στηρίχθηκε στους κανόνες των οσίων Πατέρων και στην αρχαία συνήθεια της Εκκλησίας.

Λίγες δεκαετίες αργότερα, το τετρακόσια εβδομήντα οκτώ μετά Χριστόν, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Ανθέμιος εντόπισε ύστερα από όραμα τον τάφο του Αποστόλου Βαρνάβα. Στο στήθος του Αποστόλου βρέθηκε το ιδιόγραφο Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον, που ο Ανθέμιος πρόσφερε στον αυτοκράτορα Ζήνωνα. Ο αυτοκράτορας παραχώρησε τότε στον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου τρία αυτοκρατορικά προνόμια ως ένδειξη τιμής και αναγνώρισης.

Η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος επικύρωσε ξανά το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Κύπρου, σφραγίζοντας οριστικά την αποστολική της κληρονομιά.