Άγιος Φανούριος ο Νεοφανής

Κάτω από τα ερείπια ενός παλιού ναού στη Ρόδο, ανάμεσα σε σκόνη και σπασμένες αγιογραφίες, βρέθηκε μια εικόνα ολοκαίνουργια, σαν να την είχαν ζωγραφίσει την ίδια μέρα. Πάνω της διαβαζόταν καθαρά ένα όνομα που δεν υπήρχε σε κανένα συναξάρι της Εκκλησίας, το όνομα του Αγίου Φανουρίου. Η ανακάλυψη έγινε τον δέκατο τέταρτο αιώνα, όταν εργάτες ξεθεμελίωναν παλιά σπίτια στο νότιο τμήμα του παλαιού τείχους της Ρόδου.

Στο σημείο εκείνο φανερώθηκε ένας αρχαίος ναός γεμάτος με κατεστραμμένες εικόνες, και ανάμεσά τους στεκόταν αλώβητη η μοναδική εικόνα του νέου αυτού μάρτυρα. Ο μητροπολίτης Ρόδου Νείλος ο Δεύτερος ο Διασπωρινός κλήθηκε να δει το εύρημα και διάβασε καθαρά την επιγραφή «ο άγιος Φανώ». Κανείς δεν γνώριζε τίποτε για τη ζωή του, την πατρίδα ή την εποχή που έζησε ο μάρτυρας.

Όμως η εικόνα μιλούσε από μόνη της, αφού γύρω από τη μορφή του φιλοτεχνημένα παριστάνονταν τα δώδεκα φρικτά βασανιστήρια που υπέμεινε για τον Χριστό. Έτσι ο Άγιος Φανούριος έγινε γνωστός στην Εκκλησία μέσα από την ίδια του τη φανέρωση, και το όνομά του συνδέθηκε αμέσως με την αποκάλυψη όσων είναι κρυμμένα και χαμένα. Στο κέντρο της εικόνας ο Άγιος παρουσιάζεται ως νεαρός στρατιώτης με λαμπρή στρατιωτική στολή και πρόσωπο γαλήνιο.

Στο δεξί του χέρι κρατάει σταυρό, και πάνω στον σταυρό στέκεται μια αναμμένη λαμπάδα που φωτίζει όλη την παράσταση. Γύρω γύρω από τη μορφή του απλώνονται δώδεκα μικρές σκηνές, οι οποίες φανερώνουν με τάξη όλο τον δρόμο του μαρτυρίου του. Σε μία στέκεται ανάμεσα σε στρατιώτες και ανακρίνεται από τον σκληρό ηγεμόνα της περιοχής.

Σε άλλη δέχεται πέτρες στο στόμα και στο κεφάλι, σε άλλη μαστιγώνεται απλωμένος στο χώμα, και σε άλλη σχίζουν το σώμα του με σιδερένια νύχια. Παριστάνεται κλεισμένος σε φυλακή, καμένος με αναμμένες λαμπάδες, δεμένος σε φοβερό μάγγανο, ριγμένος σε άγρια θηρία που δεν τον αγγίζουν καθόλου. Σε άλλη σκηνή τον πλακώνει βαρύς λίθος, και σε άλλη στέκεται μέσα σε ειδωλολατρικό ναό κρατώντας αναμμένα κάρβουνα στις παλάμες.

Δίπλα του ο διάβολος θρηνεί την ήττα του και φεύγει στον αέρα νικημένος. Στην τελευταία σκηνή ο Μάρτυρας υψώνει τα χέρια μέσα στις φλόγες και προσεύχεται γαλήνιος. Όταν ο μητροπολίτης Νείλος κατάλαβε τη σπουδαιότητα του ευρήματος, ζήτησε από τον τότε ηγεμόνα της Ρόδου να του επιτρέψει να ανοικοδομήσει τον ερειπωμένο ναό.

Η άδεια όμως δεν δόθηκε εύκολα, και ο επίσκοπος αναγκάστηκε να ταξιδέψει μέχρι την Κωνσταντινούπολη για να επιμείνει στο αίτημά του. Εκεί πέτυχε με κόπο να εκδοθεί ειδικό διάταγμα, το οποίο επέτρεπε την πλήρη αποκατάσταση του ιερού ναού. Ο Νείλος επέστρεψε στη Ρόδο και ανοικοδόμησε το ναό από την αρχή, αφιερώνοντάς τον στο όνομα του νεοφανούς μάρτυρα.

Μάλιστα κατά την παράδοση ο ίδιος συνέταξε και την πρώτη ιερά Ακολουθία του Αγίου, ώστε η Εκκλησία να μπορεί να τιμήσει επίσημα τη μνήμη του. Από τη στιγμή εκείνη ο Άγιος Φανούριος άρχισε να φανερώνει την αγία του παρρησία με πλήθος θαυμάτων. Βοηθούσε ιδιαίτερα όσους είχαν χάσει πολύτιμα αντικείμενα ή ζώα, αλλά και όσους ζητούσαν φως σε σκοτεινές υποθέσεις της ζωής τους.

Πιστοί από τη Ρόδο και τα γύρω νησιά έτρεχαν στον ναό του και έπαιρναν παρηγοριά. Το όνομά του ταίριαξε απόλυτα με τη χάρη του, καθώς προέρχεται από το ρήμα «φανερώνω» και δηλώνει την αποκάλυψη όσων μένουν κρυφά. Στα χρόνια εκείνα η Κρήτη βρισκόταν κάτω από τη σκληρή κυριαρχία των Ενετών, που δεν δέχονταν την παρουσία ορθόδοξου αρχιερέα στο νησί τους.

Έτσι όσοι ήθελαν να χειροτονηθούν αναγκάζονταν να ταξιδεύουν σε άλλες περιοχές με μεγάλο κίνδυνο. Κάποτε τέσσερις ευλαβείς άνδρες ξεκίνησαν από την Κρήτη για την Κορώνη της Πελοποννήσου, ώστε να λάβουν εκεί το χάρισμα της ιεροσύνης από κανονικό επίσκοπο. Κατά την επιστροφή τους όμως έπεσαν στα χέρια Αγαρηνών πειρατών, οι οποίοι σκότωσαν τον έναν και πούλησαν τους άλλους τρεις στα Παλάτια της Μικράς Ασίας.

Ο πνευματικός τους πατέρας, ονόματι Ιωνάς, μόλις έμαθε το θλιβερό γεγονός ταξίδεψε αμέσως στη Ρόδο και ζήτησε βοήθεια. Συνάντησε τον άρχοντα Γεώργιο Πετρανή, που είχε εμπορικές σχέσεις με τους Τούρκους της περιοχής, και τον παρακάλεσε να μεσολαβήσει. Όμως οι πολεμικές ταραχές δυσκόλεψαν πολύ την προσπάθεια απελευθέρωσης.

Στην απελπισία του ο Ιωνάς επισκέφθηκε τον μητροπολίτη Νείλο, ο οποίος του μίλησε για τον νέο μάρτυρα και τα θαύματά του. Τον παρότρυνε να επικαλεστεί με πίστη τη βοήθεια του Αγίου Φανουρίου και να εμπιστευθεί τη δύσκολη υπόθεση στη χάρη του. Ο πνευματικός υπάκουσε με ταπείνωση και προσευχήθηκε θερμά μπροστά στην εικόνα του νεοφανούς μάρτυρα.

Μετά από λίγες μέρες έφτασαν χαρμόσυνα μηνύματα από τα Παλάτια, ότι η κατάσταση γύριζε ξαφνικά υπέρ των αιχμαλώτων. Με θαυμαστό τρόπο και οι τρεις ιερείς αφέθηκαν ελεύθεροι χωρίς αντίσταση. Επέστρεψαν σώοι στους δικούς τους και διηγούνταν με δάκρυα τη χάρη που έλαβαν.

Ο γέροντας Ιωνάς, γεμάτος ευγνωμοσύνη, μετέφερε στην Κρήτη πιστό αντίγραφο της εικόνας του Αγίου Φανουρίου. Από τότε καθιερώθηκε στο νησί να γιορτάζεται κάθε χρόνο πανηγυρικά η μνήμη του, και η φήμη του απλώθηκε γρήγορα σε όλο τον ορθόδοξο λαό. Ο Άγιος έγινε αγαπητός σε κάθε σπίτι και σε κάθε χωριό της Ελλάδος.

Δημιουργήθηκαν μάλιστα όμορφες ευλαβικές παραδόσεις, που διατηρούνται ζωντανές μέχρι σήμερα. Η πιο γνωστή είναι το έθιμο της Φανουρόπιτας, που οι πιστοί ετοιμάζουν την παραμονή της εορτής. Πρόκειται για μικρή και στρογγυλή πίτα σαν άρτο, την οποία οι γυναίκες ζυμώνουν με προσοχή και πολλή ευλάβεια.

Συχνά παρασκευάζεται όταν κάποιος έχει χάσει πολύτιμο αντικείμενο ή ζητάει φως σε δύσκολη υπόθεση της ζωής του. Η Φανουρόπιτα μοιράζεται στους γείτονες και στους φτωχούς, ώστε όλοι μαζί να προσευχηθούν για την ψυχή της μητέρας του Αγίου. Σύμφωνα με μια αρχαία λαϊκή παράδοση που είναι πολύ αγαπητή στην Κρήτη, η μητέρα του Φανουρίου ήταν αμαρτωλή γυναίκα και ζούσε μακριά από τον Θεό.

Ο γιος της προσπάθησε με όλη του τη δύναμη να την οδηγήσει σε μετάνοια, αλλά δεν τα κατάφερε όσο εκείνη ζούσε. Μέσα στο μαρτύριό του δεν σταμάτησε ποτέ να προσεύχεται με δάκρυα για τη σωτηρία της ψυχής της. Λίγο πριν παραδώσει το πνεύμα του στους ειδωλολάτρες δημίους, φώναξε δυνατά προς τον Κύριο.

Παρακάλεσε να ελεήσει ο Θεός όσους θα παρακαλούσαν στο μέλλον για τη σωτηρία της μητέρας του. Γι’ αυτό και οι πιστοί συνδυάζουν τη Φανουρόπιτα με δέηση υπέρ της άγνωστης εκείνης γυναίκας. Ο Άγιος Φανούριος γιορτάζει στις είκοσι επτά Αυγούστου κάθε χρόνο, και η εορτή του πανηγυρίζεται σε όλη την Ελλάδα.

Η μορφή του φωτίζει τη ζωή των πιστών σαν αναμμένη λαμπάδα. Σε κάθε δύσκολη ώρα, σε κάθε χαμένο αντικείμενο, σε κάθε σκοτεινή υπόθεση, οι πιστοί καταφεύγουν στη χάρη του με εμπιστοσύνη. Και ο Άγιος συνεχίζει αδιάκοπα να φανερώνει τη βοήθειά του.