Οι Όσιοι Κολλυβάδες Πατέρες του Αγίου Όρους

Το χίλια επτακόσια πενήντα τέσσερα, στη Σκήτη της Αγίας Άννης, λίγοι μοναχοί ορθώθηκαν για χάρη μιας μεγάλης παραδόσεως. Ένας ληστής, ο καπετάν Μάρκος, έπνιξε αργότερα δύο από αυτούς μέσα στη θάλασσα του Άθωνα. Όλα ξεκίνησαν από ένα φαινομενικά μικρό ζήτημα, την ημέρα τελέσεως των μνημοσύνων.

Οι Αγιαννανίτες μοναχοί ανοικοδομούσαν τότε το Κυριακό της Σκήτης τους με πολύ κόπο. Επειδή έπρεπε να εργάζονται και το Σάββατο, μετέφεραν τα μνημόσυνα στην Κυριακή μετά τη Θεία Λειτουργία. Η αλλαγή αυτή σκανδάλισε βαθιά τον ιεροδιάκονο Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη, καθηγητή τότε στην Αθωνιάδα Σχολή.

Η Σχολή είχε ιδρυθεί λίγα χρόνια πριν από τη Μονή Βατοπαιδίου, κέντρο παιδείας για ολόκληρο το Γένος. Ο Νεόφυτος ξεκίνησε δογματικό αγώνα, αφού η Κυριακή τιμάται ως αναστάσιμη και πανηγυρική ημέρα της Εκκλησίας. Οι αντίπαλοί τους τους ονόμασαν ειρωνικά Κολλυβάδες, υποτιμώντας έτσι ολόκληρο το πνευματικό τους έργο.

Η ονομασία όμως έμεινε ως τίτλος τιμής μέσα στους αιώνες. Πίσω από τη λεπτομέρεια κρυβόταν μια ολόκληρη στάση ζωής, μια επιστροφή στις πατερικές ρίζες της Ορθοδοξίας. Έτσι γεννήθηκε ένα κίνημα αναγεννήσεως μέσα στον δέκατο όγδοο αιώνα.

Στον πυρήνα του κινήματος συντάχθηκαν αρχικά οι διδάσκαλοι της Αθωνιάδος και αρκετοί φωτισμένοι ιερομόναχοι. Δίπλα στον Νεόφυτο στάθηκαν ο άγιος Αθανάσιος ο Πάριος και ο Χριστόφορος ο Προδρομίτης από την Άρτα. Ακολούθησαν ο Αγάπιος ο Κύπριος, ο Ιάκωβος ο Πελοποννήσιος, ο αγιογράφος Παρθένιος και ο καλλιγράφος Παΐσιος.

Αργότερα προστέθηκαν ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο άγιος Μακάριος ο Νοταράς, επίσκοπος Κορίνθου. Ήρθε επίσης ο Διονύσιος ο Σιατιστέας, πνευματικός της Βατοπαιδινής Σκήτης του Αγίου Δημητρίου. Μαζί του στάθηκε ο υποτακτικός του Ιερόθεος, ο πνευματικός του Όρους στο Πρωτάτο.

Οι τρεις μεγάλοι εκφραστές του κινήματος ήταν ο Αθανάσιος, ο Νικόδημος και ο Μακάριος. Αυτοί δημιούργησαν μια αληθινή φιλοκαλική αναγέννηση στην Ορθόδοξη Εκκλησία της εποχής. Η αγία τους βιοτή τους έφερε δικαίως στη χορεία των Αγίων της Εκκλησίας μας.

Δύο βιβλία ταρακούνησαν τότε τις συνειδήσεις, με κύριο θέμα τη συχνή θεία Μετάληψη. Το δεύτερο γράφτηκε από τον Νικόδημο και τον Μακάριο και προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις. Καταδικάστηκε αρχικά από το Πατριαρχείο, αλλά αργότερα δικαιώθηκε ως ψυχωφελές και σωτήριο.

Έτσι το κίνημα απέκτησε στέρεη πνευματική και ποιμαντική βάση μέσα στην παράδοση. Για το ζήτημα των μνημοσύνων συνήλθαν δύο Σύνοδοι μέσα σε λίγα χρόνια. Η πρώτη έγινε στη Μονή Κουτλουμουσίου, με δύο πρώην πατριάρχες και πολλούς αρχιερείς και μοναχούς.

Η Σύνοδος εκείνη αναθεμάτισε ασυλλόγιστα τους Κολλυβάδες με βαριές κατηγορίες. Η δεύτερη Σύνοδος έγινε στην Κωνσταντινούπολη επί πατριάρχου Σωφρονίου του Δευτέρου με δεκαεπτά αρχιερείς. Η Σύνοδος εκείνη αφόρισε τους αρχηγούς και εξόρισε τον άγιο Αθανάσιο τον Πάριο.

Ο πατριάρχης Γαβριήλ ο Τέταρτος αθώωσε αργότερα τον άγιο Αθανάσιο από κάθε κατηγορία. Η τελική δικαίωση όμως ήρθε πολύ αργότερα από τον πατριάρχη Γρηγόριο τον Πέμπτο. Στο μεταξύ οι Αντικολλυβάδες χρησιμοποίησαν διαβολές, συκοφαντίες και ακόμη και φόνους εναντίον τους.

Οι Αγιαννανίτες κάλεσαν τον αρχιληστή καπετάν Μάρκο για να εξοντώσει τέσσερις γνωστούς Κολλυβάδες πατέρες. Ο ληστής έπνιξε τον καλλιγράφο Παΐσιο και τον γέροντά του Θεοφάνη μέσα στη θάλασσα. Τα γεγονότα αυτά συγκλόνισαν τους πιστούς και ανέδειξαν τη βαρβαρότητα της αντιπαραδοσιακής παρατάξεως.

Όμως οι Κολλυβάδες δεν λύγισαν, αλλά συνέχισαν με σταθερότητα τον αγώνα τους. Στήριζαν τη συχνή θεία Μετάληψη, την τακτική Εξομολόγηση και την αυστηρή τήρηση του εκκλησιαστικού τυπικού. Η ομολογιακή πίστη τους εκφραζόταν στο δόγμα και στη ζωή.

Η διδασκαλία τους ήταν ακραιφνώς πατερική και βαθιά εσωτερική στον προσανατολισμό της. Κύριο μέλημά τους ήταν να ζήσουν οι πιστοί την εν Χριστώ μυστική ζωή. Συνιστούσαν τη μελέτη των πατερικών κειμένων για τη διαμόρφωση γνησίου ορθοδόξου φρονήματος.

Ο άγιος Νικόδημος έγραψε εικοσιπέντε ογκώδη συγγράμματα με τεράστια πνευματική και θεολογική αξία. Ξεχωρίζει το Συμβουλευτικό Εγχειρίδιο, το οποίο συνέταξε ως εξόριστος στο νησί Σκυροπούλα. Εκεί ζούσε μέσα σε στερήσεις, χωρίς βιβλία, και χρησιμοποιούσε αμέτρητα πατερικά χωρία από μνήμης.

Το έργο μιλά για τη φυλακή των αισθήσεων, τη νοερά προσευχή και την τελειοποίηση του έσω ανθρώπου. Ο άγιος Αθανάσιος ο Πάριος, ο μαχητικότερος όλων, έγραψε πενήντα τρία συγγράμματα. Πολέμησε σθεναρά τον αθεϊστικό Βολταιρισμό και τον υποτιθέμενο Διαφωτισμό, που έκρυβε υποχθόνια την αθεΐα.

Πολλοί Κολλυβάδες μετέφρασαν δυτικούς φιλοσόφους και δεν φοβήθηκαν τη συνάντηση με τη νεωτερικότητα. Όπου εύρισκαν στοιχεία που εναρμονίζονταν με την πατερική διδασκαλία, τα αφομοίωναν με σύνεση και διάκριση. Όπου διέκριναν πλάνη, ασκούσαν αυστηρή και τεκμηριωμένη κριτική.

Ο σοφός Ευγένιος Βούλγαρης, αν και έδρασε μακριά στη Λειψία και τη Ρωσία, στάθηκε κοντά στο πνεύμα τους. Παρέμενε βαθύς γνώστης και κριτής των ρευμάτων της εποχής μέσα από το φως της Παραδόσεως. Οι Κολλυβάδες ήταν συγχρόνως οι πνευματικοί καθοδηγητές των Νεομαρτύρων του υπόδουλου Γένους.

Στήριζαν ψυχολογικά και πνευματικά όσους ζητούσαν τον δρόμο του μαρτυρίου με μετάνοια και θείο έρωτα. Ο άγιος Μακάριος ο Νοταράς γύμνασε πνευματικά τρεις μεγάλους Νεομάρτυρες της εποχής. Πρόκειται για τον Πολύδωρο από τη Λευκωσία, τον Θεόδωρο τον Βυζάντιο και τον Δημήτριο τον Πελοποννήσιο.

Το αίμα τους έγινε ευώδες θυμίαμα ενώπιον του Θεού και επέφερε λύτρωση στο σκλαβωμένο Γένος. Ο άγιος Νικόδημος συγκέντρωσε πολλά από τα μαρτύριά τους στο Νέον Μαρτυρολόγιο, παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Το αναγεννητικό τους έργο ενίσχυσε την παιδεία και τη συνείδηση του υπόδουλου ελληνισμού.

Στάθηκαν φραγμός όχι μόνο στους Οθωμανούς, αλλά και στους δυτικούς ιεραποστόλους που όργωναν τις ορθόδοξες χώρες. Εκείνοι ασκούσαν προσηλυτισμό εκμεταλλευόμενοι την αμάθεια, τη δουλεία και τη φτώχεια των ορθοδόξων. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε ότι ο Θεός επέτρεψε τη σκλαβιά στους Τούρκους για το δικό μας καλό.

Έτσι σώθηκε η πίστη, διότι ο Φράγκος θα έπληττε ευθέως την ορθόδοξη ψυχή του Γένους. Οι Κολλυβάδες προκάλεσαν την ησυχαστική αναγέννηση όλου του Αγίου Όρους. Στάθηκαν στη γραμμή των ησυχαστών Πατέρων του δεκάτου τετάρτου αιώνα.

Όταν οι διωγμοί κορυφώθηκαν, πολλοί Αγιορείτες πέρασαν στα νησιά του Αιγαίου με βαθιά πικρία. Έγιναν εκεί φάροι φιλοκαλικής ζωής μέσα σε δύσκολες και ταραγμένες εποχές. Ο ιερομόναχος Νήφων ο Χίος, μαζί με τους Γρηγόριο, Αγαθάγγελο, Ανανία και Ιωσήφ, πέρασαν από Σάμο, Πάτμο και Ικαρία.

Έφτασαν τελικά στη Σκιάθο, όπου ο Νήφων ίδρυσε την περίφημη Κοινοβιακή Μονή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Εκεί γαλουχήθηκαν αργότερα δύο μεγάλοι λογοτέχνες, ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Ο άγιος Μακάριος περιόδευε αδιάκοπα τα νησιά, στηρίζοντας τον λαό του Θεού στην πατερική παράδοση.

Στη Χίο εργάστηκε μαζί με τον άγιο Αθανάσιο τον Πάριο για τη φιλοκαλική αναγέννηση. Ο γέροντας Ιερόθεος έφυγε από τον Άθωνα μετά τον δεύτερο διωγμό και έφτασε στον Πόρο και την Ύδρα. Εκεί ίδρυσε την Ιερά Μονή του Προφήτου Ηλία, εστία προσευχής και πνευματικότητας.

Ο αδελφός του Φιλόθεος ξανάχτισε τη Μονή της Ζωοδόχου Πηγής της Λογγοβάρδας στην Πάρο. Από εκείνη τη Μονή βγήκε αργότερα ο γνωστός μας γέροντας Φιλόθεος Ζερβάκος. Ο άγιος Αρσένιος ο Νέος έφυγε με τον πνευματικό του Δανιήλ και ηγουμένευσε στη Μονή του Αγίου Γεωργίου στην Πάρο.

Εκεί ανέπαυσε χιλιάδες ψυχές μέσα στη γενικευμένη φτώχεια και άγνοια του νησιού. Η ευεργετική επίδραση των Κολλυβάδων έφτασε και στις άλλες ορθόδοξες χώρες, στη Ρουμανία και στη Ρωσία. Κύριος μύστης της ξεχασμένης πατερικής πνευματικότητας ήταν ο όσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκυ.

Έζησε δεκαοκτώ χρόνια στον Άθωνα, στην Καψάλα και στη Σκήτη του Προφήτου Ηλία που ο ίδιος ίδρυσε. Μετά πέρασε στη Μολδαβία και έγινε γενάρχης των ασκητικών Στάρετς της ρωσικής γης. Οι Γέροντες εκείνοι στήριζαν με τη χάρη τους χωρικούς και διανοούμενους με την ίδια αγάπη.

Στον δέκατο ένατο αιώνα το πνεύμα των Κολλυβάδων λειτούργησε ως αντίσωμα στην εκκοσμίκευση. Στάθηκε απέναντι σε δυτικίζοντες θεολόγους όπως ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Θεόκλητος Φαρμακίδης. Άλλες μορφές που ζυμώθηκαν με το ίδιο φρόνημα έδρασαν στην Πελοπόννησο και την Αθήνα.

Ξεχωρίζουν ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο Κοσμάς Φλαμιάτος, ο Παπουλάκος, ο Ιγνάτιος Λαμπρόπουλος και ο άγιος Νικόλαος ο Πλανάς. Όλοι τους κράτησαν ζωντανή τη φλόγα της πατερικής παραδόσεως μέσα σε νέες δοκιμασίες. Και στη σύγχρονη εποχή υποβόσκει όμως ένα αντιπατερικό, αντικολλυβαδικό πνεύμα.

Πολλοί ζητούν να συντομευθούν οι Ακολουθίες και να περιοριστούν οι νηστείες της Εκκλησίας. Άλλοι θεωρούν πλάνη τη νοερά προσευχή, το κομποσχοίνι και τη συχνή θεία Κοινωνία. Μέσα στη θεολογία της εποχής μας διακρίνονται διάφορα ρεύματα που απέχουν από την πατερική γραμμή.

Πρώτο ρεύμα είναι αυτό των ευσεβιστών και ηθικιστών, που δίνουν βαρύτητα μόνο στον εξωτερικό τύπο. Νομίζουν ότι η θέωση είναι ηθική επιτυχία και όχι μετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού. Δεύτερο ρεύμα είναι η λεγόμενη αισθητική θεολογία, με ανθρώπους της τέχνης και της κουλτούρας.

Θέλουν να γίνει η θεολογία θεραπαινίδα της ποίησης και της μουσικής, αντί να γεννά εκείνη πολιτισμό. Τρίτο ρεύμα είναι αυτό των παραδοσιαρχικών, που μένουν στον τύπο και αλλοιώνουν την παράδοση στην πράξη. Γνωρίζουν την ορθόδοξη θεολογία, αλλά δεν την εφαρμόζουν στην καθημερινή τους ζωή και πορεία.

Τέταρτο ρεύμα είναι η παροντική θεολογία, που μετατοπίζει το κέντρο στην ανθρωπολογία και την κοινωνιολογία. Κηρύσσουν το τέλος της πατερικής θεολογίας, αγνοώντας τον εσχατολογικό προσανατολισμό της Εκκλησίας. Παράλληλα όμως πολλοί επιστρέφουν σήμερα στη βαθιά γνώση του ησυχασμού ως αυθεντικού βιώματος.

Οι άγιοι Κολλυβάδες μάς διδάσκουν ότι το πνευματικό κέντρο είναι η καρδιά και όχι ο εγκέφαλος. Εκεί διαδραματίζονται όλα τα μυστήρια του αοράτου πολέμου και της θείας Χάριτος. Ο άγιος Νικόδημος ονομάζει την καρδιά κέντρο φυσικό, παραφυσικό και υπερφυσικό συγχρόνως.

Οι Κολλυβάδες παραμένουν και σήμερα ασφαλείς πνευματικοί οδηγοί προς την αυθεντική πατερική παράδοση και τη σωτηρία μας.