Άγιος Φώτιος ο Μέγας, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως

Σε μια εποχή που η Δύση βυθιζόταν στους σκοτεινούς αιώνες, ένας λόγιος της Πόλης δίδαξε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Μαγναύρας. Συνέταξε αργότερα από μνήμης την Μυριόβιβλο, μια κριτική επιτομή διακοσίων ογδόντα περίπου βιβλίων, για να βοηθήσει τον αδελφό του. Ο Φώτιος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στα οκτακόσια δέκα, μέσα σε επιφανή και βαθιά ευσεβή οικογένεια.

Ο πατέρας του Σέργιος ήταν αδελφός του πατριάρχη Ταρασίου και υπέφερε μαρτυρικά τον διωγμό των εικονομάχων μαζί με τη σύζυγό του Ειρήνη. Οι γονείς του παρέδωσαν στο παιδί τους κάτι πολύ ανώτερο από αξιώματα, την αγάπη για την αληθινή πίστη ώς θανάτου. Ο νεαρός Φώτιος ξενυχτούσε πάνω στα βιβλία και διέπρεψε σε κάθε κλάδο της θύραθεν και της ιερής σοφίας.

Δεν υπήρχε επιστήμη της εποχής του που να μη γνώριζε σε βάθος και με ακρίβεια. Σύγχρονοί του έλεγαν πως μπορούσε να συγκριθεί με τους αρχαίους σοφούς ως προς την έκταση της γνώσεως. Στην αυλή ανήλθε στα ύπατα πολιτικά αξιώματα και υπηρέτησε ως πρωτοασηκρήτης της αυτοκρατορικής γραμματείας.

Δίδαξε τον νεαρό διάδοχο Μιχαήλ και τον μετέπειτα φωτιστή των Σλάβων Κύριλλο, χωρίς όμως να αιχμαλωτιστεί από τις γοητείες της αυλής. Με όλη του την ψυχή ποθούσε τη μοναχική ζωή και τη σιωπή της μελέτης. Το έτος οκτακόσια πενήντα επτά ο Βάρδας, θείος του αυτοκράτορα Μιχαήλ του Τρίτου, ανέλαβε την εξουσία ως Καίσαρας.

Εξανάγκασε σε παραίτηση τον πατριάρχη Ιγνάτιο, επειδή εκείνος είχε καταγγείλει την ανήθικη συμπεριφορά του. Ο αυτοκράτορας έπεισε τους κληρικούς να εκλέξουν ως διάδοχο τον λόγιο και ευλαβή Φώτιο. Ο ίδιος όμως αρνιόταν επίμονα την προσφορά, γιατί προτιμούσε τον θάνατο από αυτή τη βαριά ευθύνη σε τόσο επικίνδυνη εποχή.

Τελικά, υπό την πίεση διαταγών και απειλών, υποχώρησε και θυσίασε τη γαλήνη των μελετών και των φιλοσοφικών συναναστροφών. Στις είκοσι πέντε Δεκεμβρίου του έτους οκτακόσια πενήντα οκτώ ενθρονίστηκε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Μέσα σε έξι μόλις ημέρες πέρασε όλους τους βαθμούς της ιεροσύνης.

Σε επιστολή του προς τον Καίσαρα Βάρδα έγραψε πως η εκλογή δεν ήταν προσωπική επιθυμία και πως ενθρονίστηκε ωσάν αιχμάλωτος. Οι φανατικότεροι υποστηρικτές του Ιγνατίου χρησιμοποίησαν κάθε μέσο για να εμποδίσουν και να δυσφημίσουν τον νέο ιεράρχη. Επικαλέστηκαν την ταχύτατη άνοδό του από λαϊκό σε πατριάρχη μέσα σε λίγες μόνο ημέρες.

Ο Φώτιος όμως απέφυγε τις συγκρούσεις και έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι του για να αποκαταστήσει την ενότητα και την ειρήνη στην Εκκλησία. Η σύνοδος του έτους οκτακόσια εξήντα ένα, γνωστή ως Πρωτοδευτέρα, επιβεβαίωσε την απομάκρυνση του Ιγνατίου και την εκλογή του Φωτίου. Ο πάπας Νικόλαος ο Πρώτος, φιλόδοξος και αυταρχικός, εκμεταλλεύτηκε την περίσταση για να προβάλει την αξίωση πρωτείου των παπών Ρώμης πάνω σε ολόκληρη την οικουμενική Εκκλησία.

Όταν ο νέος πατριάρχης δεν δέχτηκε να υποταχθεί, ο Νικόλαος τον αναθεμάτισε σε ρωμαϊκή σύνοδο. Επιπλέον αξίωσε για τους πάπες το δικαίωμα να επεμβαίνουν ανά πάσα στιγμή στις εσωτερικές υποθέσεις των άλλων Εκκλησιών. Ήθελε να επιβάλει παντού τις συνήθειες της Ρώμης, όπως την αγαμία των κληρικών, τη νηστεία του Σαββάτου και το άζυμο της Ευχαριστίας.

Ο Φώτιος δεν επέτρεψε στις συγκρούσεις αυτές να εμποδίσουν το αποστολικό του έργο μέσα στους λαούς. Έστειλε τον φίλο και συνεργάτη του Κωνσταντίνο, τον μετέπειτα άγιο Κύριλλο, μαζί με τον αδελφό του Μεθόδιο στους Χαζάρους και τους Μοραβούς. Έτσι ξεκίνησε ο εκχριστιανισμός των σλαβικών λαών των Βαλκανίων με τη μετάφραση του Ευαγγελίου στη γλώσσα τους.

Ο ίδιος βάφτισε τον ηγεμόνα της Βουλγαρίας Βόρη, που πήρε το όνομα Μιχαήλ, και έφερε ολόκληρο τον λαό του στην πίστη του Χριστού. Η ιεραποστολική του φλόγα άναψε φώτα σε σκοτεινές γωνιές της Ευρώπης. Ο Βόρης όμως στράφηκε προς τη Ρώμη, όταν η Κωνσταντινούπολη αρνήθηκε να δώσει στους Βουλγάρους δικό τους πατριάρχη.

Ο πάπας έστειλε αμέσως λατίνους ιεραποστόλους με εντολή να αλλοιώσουν τη νεοφώτιστη Εκκλησία, διδάσκοντας το Filioque μέσα στο Σύμβολο της Πίστεως. Ο άγιος Φώτιος είδε στην ενέργεια αυτή κίνδυνο για το ίδιο το δόγμα της Αγίας Τριάδος και αποφάσισε να μιλήσει. Απηύθυνε εγκύκλιο επιστολή προς όλους τους επισκόπους της Ανατολής, καταγγέλλοντας με δύναμη τα σφάλματα των Λατίνων και προπαντός την προσθήκη στο Σύμβολο.

Συγκάλεσε μεγάλη σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη, η οποία το έτος οκτακόσια εξήντα επτά διακήρυξε τη νίκη της ορθόδοξης διδασκαλίας. Η σύνοδος αυτή αφόρισε τον πάπα Νικόλαο και τους ιεραποστόλους του στη Βουλγαρία ως φορείς νεωτερισμού. Τις δύο Εκκλησίες χώρισε τότε ένα σχίσμα που θα γινόταν πρόδρομος του οριστικού σχίσματος του έτους χίλια πενήντα τέσσερα.

Στο τέλος του ίδιου έτους ο Μιχαήλ ο Τρίτος δολοφονήθηκε και ανέβηκε στον θρόνο ο Βασίλειος ο Πρώτος, ιδρυτής της μακεδονικής δυναστείας. Εκείνος εκθρόνισε αμέσως τον Φώτιο και επανέφερε στον πατριαρχικό θρόνο τον άγιο Ιγνάτιο. Οι εχθροί του αγίου πατριάρχη ξεκίνησαν μακροχρόνιο διωγμό εναντίον των κληρικών που είχε χειροτονήσει εκείνος.

Ο διάδοχος του Νικολάου, πάπας Αδριανός ο Δεύτερος, συγκάλεσε σύνοδο στη Ρώμη το έτος οκτακόσια εξήντα εννέα και καταδίκασε ξανά τον Φώτιο. Έκαψε δημόσια τα πρακτικά της συνόδου του οκτακόσια εξήντα επτά και ζήτησε νέα σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. Λίγοι επίσκοποι παρευρέθηκαν σε εκείνη την ψευδοσύνοδο, που οι Λατίνοι ονόμασαν Όγδοη Οικουμενική, και υποχώρησαν στη βία του αυτοκράτορα.

Με δειλία καταδίκασαν τον στύλο της Εκκλησίας και εξόρισαν τους υποστηρικτές του στα σύνορα της αυτοκρατορίας. Πάνω από διακόσιοι επίσκοποι έχασαν τότε τις θέσεις τους και πολλοί πρεσβύτεροι αφορίστηκαν χωρίς πραγματική αιτία. Ο άγιος ιεράρχης, κατηγορούμενος ενώπιον της συνόδου, μετά από μακρά σιωπή απάντησε πως ο Θεός ακούει τη φωνή εκείνου που σιωπά.

Πρόσθεσε πως ο Ιησούς, που σιώπησε στη δίκη του, δεν γλίτωσε από την καταδίκη των ανθρώπων. Όταν ασκούσαν πίεση, αποκρίθηκε πως η δικαιοσύνη του δεν είναι από αυτόν τον κόσμο. Άρρωστος και μόνος, υπέμεινε τρία χρόνια άδικης φυλάκισης χωρίς συντροφιά και χωρίς τα αγαπημένα του βιβλία.

Δεν κατηγόρησε κανέναν, ούτε τον ίδιο τον Ιγνάτιο, που ήταν αθώος για όσα συνέβαιναν. Μόνο φρόντιζε με επιστολές να εμψυχώνει τους φίλους του και προσευχόταν για τον αυτοκράτορα και τους διώκτες του. Με τον καιρό οι επίσκοποι κατάλαβαν πως η δειλή υποχώρηση είχε οδηγήσει την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης σε υποταγή στη ρωμαϊκή δεσποτεία.

Έπεισαν τον αυτοκράτορα να ακυρώσει τις αποφάσεις της συνόδου του οκτακόσια εβδομήντα και να ελευθερώσει τον Φώτιο. Ο μονάρχης ανακάλεσε τον άγιο με μεγάλες τιμές και του ανέθεσε τη μόρφωση των παιδιών του. Η πρώτη ενέργεια του Φωτίου ήταν να συναντήσει τον Ιγνάτιο και να συμφιλιωθεί μαζί του ολόψυχα.

Οι δύο άγιοι, θύματα ξένων αντιπαλοτήτων που χρησιμοποίησαν τα ονόματά τους, αγκαλιάστηκαν με βαθιά αγάπη. Ο Φώτιος πρόσφερε κάθε βοήθεια στον γερασμένο και άρρωστο πατριάρχη και τον επισκεπτόταν συνεχώς στις τελευταίες του ημέρες. Μετά την κοίμηση του αγίου Ιγνατίου, στις είκοσι τρεις Οκτωβρίου του οκτακόσια εβδομήντα επτά, η Εκκλησία ομόφωνα επανέφερε τον Φώτιο στον πατριαρχικό θρόνο.

Λίγο αργότερα ο ίδιος ο Φώτιος καθιέρωσε την εορτή της μνήμης του Ιγνατίου, δείχνοντας μεγαλείο ψυχής. Γι' αυτό και το Συνοδικό της Ορθοδοξίας ενώνει τα δύο ονόματα σε κοινή δοξολογία και αιώνια μνήμη. Στη σύνοδο των ετών οκτακόσια εβδομήντα εννέα και οκτακόσια ογδόντα συμμετείχαν τριακόσιοι ογδόντα τρεις πατέρες υπό την προεδρία του.

Ακύρωσαν τη σύνοδο του οκτακόσια εξήντα εννέα και αφόρισαν κάθε προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως. Όταν ανέβηκε στον θρόνο ο Λέων ο Έκτος ο Σοφός, ο γιος του Βασιλείου, ζήτησε εκδίκηση από έναν φίλο του πατριάρχη που πίστευε πως είχε καταγγείλει συνωμοσία στον πατέρα του. Έτσι, χωρίς δίκη, απομάκρυνε τον άγιο Φώτιο το έτος οκτακόσια ογδόντα έξι και τον έκλεισε σαν κακούργο στη μονή της Αρμενιακής.

Εκεί έμεινε φυλακισμένος για πέντε χρόνια, στερημένος από κάθε ανθρώπινη παρηγοριά. Όμως έλαμπε σαν χρυσάφι δοκιμασμένο στη φωτιά, μέσα στη σιωπή της εξορίας του. Σε εκείνη τη μοναξιά συνέταξε χωρίς τη βοήθεια κανενός βιβλίου τη Μυσταγωγία του Αγίου Πνεύματος.

Είναι η συστηματική απόκρουση της αιρέσεως του Filioque, όπου διδάσκει πως το Πνεύμα εκπορεύεται αιωνίως από τον Πατέρα. Δείχνει πως ο Πατέρας είναι η πηγή της Θεότητας και πως μας στέλνεται το Πνεύμα διά του Υιού. Άφησε το έργο αυτό ως διαθήκη για την αγία Εκκλησία, βλέποντας προφητικά τα μελλοντικά προβλήματα και τους κινδύνους.

Κοιμήθηκε εν ειρήνη στις έξι Φεβρουαρίου του έτους οκτακόσια ενενήντα ένα, ενωμένος με τον χορό των αγίων πατέρων. Τα πολλά θαύματα στον τάφο του οδήγησαν στην αληθινή πίστη ακόμη και τους πιο σκληρούς εχθρούς του. Ταπεινός, ήρεμος και υπομονετικός στις δοκιμασίες, παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους φωστήρες της Ορθοδοξίας.