Ο Όσιος Λεωνίδας της Όπτινα και η Γεροντική Παράδοση

Όταν ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Πρώτος έφτασε στο μοναστήρι του Αγίου Αλεξάνδρου του Σβιρ για να συναντήσει τους ασκητές, εκείνοι του απάντησαν με τις πιο σύντομες κουβέντες. Ο γέροντας Θεόδωρος μάλιστα αρνήθηκε να δώσει ευλογία, εξηγώντας πως δεν ήταν χειροτονημένος μοναχός. Ο μελλοντικός Όσιος Λεωνίδας γεννήθηκε στο Καράτσεφ της επαρχίας Ορλόφ το χίλια επτακόσια εξήντα οκτώ, με το κοσμικό όνομα Λέων Ναγκόλκιν.

Ως νεαρός εργάστηκε για έναν έμπορο και ταξίδεψε συχνά για τις δουλειές του εργοδότη του. Γνώρισε ανθρώπους από κάθε στρώμα της κοινωνίας, και αυτή η εμπειρία τον βοήθησε αργότερα να συμβουλεύει πιστούς με διαφορετικό υπόβαθρο. Μπήκε για πρώτη φορά στη Μονή της Όπτινα το χίλια επτακόσια ενενήντα επτά, αλλά παρέμεινε εκεί μόνο δύο χρόνια.

Στη συνέχεια μετέβη στη Μονή του Λευκού Βράχου στην επισκοπή Ορλόφ, όπου ηγουμένευε ο ιερομόναχος Βασίλειος Κίσκιν. Εκείνος τον έκειρε μοναχό το χίλια οκτακόσια ένα και του έδωσε το όνομα Λεωνίδας. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους χειροτονήθηκε διάκονος και ύστερα πρεσβύτερος.

Η άνοδος του πατρός Λεωνίδα υπήρξε ασυνήθιστα γρήγορη, καθώς το παράδειγμά του στις υποταγές κέρδισε την προσοχή των ανωτέρων. Το χίλια οκτακόσια τέσσερα, μόλις πέντε χρόνια μετά την άφιξή του στον Λευκό Βράχο, ο επίσκοπος Δωρόθεος Ορλόφ και Σβενσκ τον όρισε διάδοχο του πατρός Βασιλείου ως ηγούμενο. Πριν αναλάβει τα νέα του καθήκοντα, πέρασε καιρό στη Μονή Τσόλνσκ, όπου γνώρισε τον σχημόμοναχο Θεόδωρο, μαθητή του Αγίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκι.

Ο πατήρ Θεόδωρος, δέκα περίπου χρόνια μεγαλύτερος, καταγόταν επίσης από το Καράτσεφ. Κάτω από την καθοδήγησή του, ο Λεωνίδας έμαθε πολλά για τους πνευματικούς αγώνες και για την απόκτηση της χάριτος του Αγίου Πνεύματος. Λυπήθηκε όταν χρειάστηκε να αποχωριστεί τον σοφό γέροντά του, μα ο χωρισμός κράτησε λίγο, διότι ο πατήρ Θεόδωρος μετακόμισε στον Λευκό Βράχο το χίλια οκτακόσια πέντε.

Οι συχνές συνομιλίες τους έγιναν αφορμή για ακόμη μεγαλύτερη πνευματική πρόοδο. Όταν αργότερα ο πατήρ Θεόδωρος επιθύμησε ησυχία, εγκαταστάθηκε σε κελί κοντά στη μονή, μαζί με τον μαθητή του Κλεόπα. Ο πατήρ Λεωνίδας παραιτήθηκε από ηγούμενος το χίλια οκτακόσια οκτώ και προστέθηκε σε αυτούς.

Πιθανώς εκείνη την περίοδο έλαβε το μέγα και αγγελικό σχήμα με το όνομα Λέων. Η φήμη των ασκητών εξαπλώθηκε γρήγορα, και πολλοί επισκέπτες έφταναν για να ζητήσουν συμβουλή. Καθώς αυτή η κίνηση παρεμπόδιζε τους αγώνες τους, αποφάσισαν να μετακινηθούν σε πιο απομονωμένα μέρη.

Ο πατήρ Θεόδωρος έφυγε πρώτος, και ο Μητροπολίτης Αμβρόσιος της Αγίας Πετρούπολης τον έστειλε στη Σκήτη της νήσου Παλέι. Το χίλια οκτακόσια δώδεκα μετέβη στη Σκήτη Όλων των Αγίων της Μονής Βαλαάμ, όπου σύντομα ενώθηκαν ξανά μαζί του ο Λεωνίδας και ο Κλεόπας. Μετά την κοίμηση του ιεροσχημομονάχου Κλεόπα, οι δύο φίλοι μετακόμισαν στη Μονή του Αγίου Αλεξάνδρου του Σβιρ.

Εκεί τους επισκέφθηκε ο Τσάρος, και η ολιγολογία τους θεωρήθηκε σημάδι ταπείνωσης. Ο πατήρ Θεόδωρος εκοιμήθη την έβδομη Απριλίου του χίλια οκτακόσια είκοσι δύο, ημέρα της Ζωοδόχου Πηγής, αφήνοντας τον Λεωνίδα μόνο. Μετά την κοίμηση του γέροντά του, ο πατήρ Λεωνίδας αποσύρθηκε με ομόψυχους μαθητές σε πιο ήσυχο τόπο.

Ο Άγιος Μωυσής τον προσκάλεσε στην Όπτινα, και εκείνος δέχτηκε αυτή την πρόσκληση, αν και του προτάθηκαν και άλλες μονές. Αναγκάστηκε όμως να παραμείνει στη Μονή Σβιρ πέντε ακόμη χρόνια, και τον Απρίλιο του χίλια οκτακόσια είκοσι εννέα έφτασε επιτέλους στην Όπτινα με έξι μαθητές του. Του παραχωρήθηκε κελί στη Σκήτη, κοντά στο μελισσοκομείο, και βρέθηκαν επίσης κελιά για τους συνοδούς του.

Η άφιξή του σήμανε νέα εποχή στη ζωή της μονής, καθώς εισήγαγε τον θεσμό της γεροντικής καθοδήγησης. Η παράδοση αυτή ξεκίνησε από τις ερήμους της Αιγύπτου και της Παλαιστίνης, πέρασε στο Άγιον Όρος και έφτασε στη Ρωσία. Ο Λεωνίδας παρέλαβε τη διδασκαλία από τον πατέρα Θεόδωρο, μαθητή του Αγίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκι.

Μέσω εκείνου και του μαθητή του Αγίου Μακαρίου, η γεροντική παράδοση εδραιώθηκε οριστικά στην Όπτινα. Όλη η ζωή της μονής αναδιοργανώθηκε, και τίποτε σημαντικό δεν γινόταν χωρίς τη γνώμη και την ευλογία του γέροντος. Κάθε βράδυ οι αδελφοί έρχονταν κοντά του και του φανέρωναν σκέψεις, λόγια και πράξεις της ημέρας.

Η σοφία και οι συμβουλές του Αγίου Λεωνίδα έγιναν γνωστές πέρα από τα όρια της Όπτινα. Άνθρωποι από πόλεις και χωριά, από όλες τις κοινωνικές τάξεις, συνέρρεαν στη μονή ζητώντας τη βοήθειά του. Με την πείρα που είχε αποκτήσει από τριάντα χρόνια άσκησης, θεράπευε τα πνευματικά τους τραύματα και πρόσφερε παρηγοριά σε κάθε πόνο.

Πολλές φορές χάριζε και σωματική θεραπεία, χρίοντας τους πάσχοντες με λάδι από την κανδήλα που έκαιγε διαρκώς μπροστά στην εικόνα της Παναγίας του Βλαντίμιρ μέσα στο κελί του. Το χίλια οκτακόσια τριάντα τέσσερα ήρθε στην Όπτινα από την Πλοστσάνσκ ο πατήρ Μακάριος Ιβάνοφ, ο οποίος είχε γνωρίσει τον Λεωνίδα ήδη από το χίλια οκτακόσια είκοσι οκτώ. Είχε υπάρξει μαθητής γέροντος με καταγωγή από τη συνοδεία του Αγίου Παϊσίου, και μετά τον θάνατο εκείνου παρακαλούσε τον Θεό να του στείλει νέο πνευματικό οδηγό.

Στην Όπτινα τον βοηθούσε στην αλληλογραφία και στη φροντίδα όσων κατέφθαναν. Μετά το χίλια οκτακόσια τριάντα έξι έγινε πνευματικός πατέρας της μονής, αν και θεωρούσε τον εαυτό του μηδέν, υποτασσόμενος πάντοτε με χαρά στον Λεωνίδα. Ο γέροντας έδειχνε στον πατέρα Μακάριο σεβασμό, αλλά συγχρόνως τον δοκίμαζε.

Είχε υπόψη τη διδαχή του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, ότι ο πνευματικός οδηγός χάνει τον μισθό του όταν δεν διορθώνει τους υπό την προστασία του. Έδινε λοιπόν στον Μακάριο πολλές ευκαιρίες να κερδίσει τον στέφανο της υπομονής, ώστε και άλλοι να ωφεληθούν από το παράδειγμα της ταπείνωσής του. Κάποια ημέρα ο Μακάριος κλήθηκε από τον ηγούμενο Μωυσή να γίνει ανάδοχος μερικών αδελφών σε κουρά.

Θεώρησε εντολή την παράκληση και υποκλίθηκε σιωπηλά. Πήγε έπειτα στον Λεωνίδα και του ανέφερε το γεγονός, ενώ γύρω του στέκονταν πολλοί επισκέπτες. Ο γέροντας τον κοίταξε αυστηρά και ρώτησε αν είχε ήδη συμφωνήσει.

Όταν εκείνος ομολόγησε ότι δεν τόλμησε να αρνηθεί, ο Λεωνίδας ύψωσε τη φωνή του και τον επιτίμησε σαν να ήταν αληθινά οργισμένος. Ο Μακάριος υποκλινόταν διαρκώς και ζητούσε συγχώρηση, ενώ οι παρόντες έμειναν κατάπληκτοι. Όταν τελικά ζήτησε την ευλογία να αρνηθεί, ο γέροντας απάντησε ότι ήταν αδύνατο, καθώς το θέμα είχε ήδη κανονιστεί.

Από την άλλη πλευρά, ο Λεωνίδας έδειχνε στον Μακάριο αγάπη και εκτίμηση, εμπιστευόμενος σε εκείνον το έργο του και κάνοντάς τον βοηθό και συνεργάτη του. Η πνευματική του επιρροή απλώθηκε πέρα από την Όπτινα, και ίδρυσε τη γεροντική παράδοση σε δύο ακόμη μονές της επισκοπής Καλούγας. Σε τρία γυναικεία μοναστήρια, στο Μπέλεφ, στο Σεβσκ και στο Μπορίσοφ, μερικές μαθήτριές του προχώρησαν τόσο, ώστε έγιναν γερόντισσες για τις άλλες αδελφές.

Ωστόσο, μεταξύ χίλια οκτακόσια τριάντα πέντε και τριάντα έξι ξέσπασε σκληρός διωγμός ενάντια στον θεσμό της γεροντικής καθοδήγησης στην Όπτινα. Όσοι υποκινούσαν τα παράπονα ήταν αμαθείς άνθρωποι που αντιμετώπιζαν τη γεροντική παράδοση ως νεωτερισμό. Ακόμη και κάποιοι μοναχοί διαμαρτυρήθηκαν στον επίσκοπο, αλλά δεν είχαν πάντοτε επιτυχία.

Ο επίσκοπος Γαβριήλ Καλούγας επισκέφθηκε τη μονή και έδειξε εύνοια προς τον ηγούμενο Μωυσή. Μπροστά σε όλη την αδελφότητα επιτίμησε τους δυσαρεστημένους και τους πρόσταξε να διορθωθούν. Παρ’ όλα αυτά, μερικοί μοναχοί συνέχισαν να παραπονιούνται, στέλνοντας αναφορές στον επίσκοπο για την αναστάτωση που προκαλούσαν οι επισκέπτες.

Ο νέος επίσκοπος Νικόλαος Καλούγας στην αρχή αγνόησε τις αναφορές. Όταν όμως δέχτηκε μια ανώνυμη συκοφαντία εναντίον των δύο γερόντων, διέταξε τον Λεωνίδα να εγκαταλείψει το κελί κοντά στο μελισσοκομείο και να μετοικήσει στην κεντρική μονή. Του απαγόρευσε επίσης να δέχεται λαϊκούς, άνδρες ή γυναίκες.

Επειδή στη μονή δεν υπήρχε διαθέσιμο κελί, ο γέροντας μετακόμισε προσωρινά σε άλλο κελί της Σκήτης. Το χίλια οκτακόσια τριάντα έξι ήρθε νέα εντολή να μεταβεί οπωσδήποτε στη μονή. Ο ηγούμενος Μωυσής και ο προϊστάμενος της Σκήτης Αντώνιος βρέθηκαν σε δύσκολη θέση, καθώς γνώριζαν την αθωότητά του, αλλά όφειλαν να υπακούσουν στον επίσκοπο.

Το χίλια οκτακόσια τριάντα επτά επισκέφθηκε την Όπτινα ο Μητροπολίτης Φιλάρετος του Κιέβου, συνοδευόμενος από τον επίσκοπο Νικόλαο. Ο Μητροπολίτης γνώριζε τον Λεωνίδα από τα χρόνια στον Λευκό Βράχο και έδειξε δημόσιο σεβασμό προς εκείνον και τον Μωυσή. Οι κατήγοροι αιφνιδιάστηκαν, και ο ίδιος ο επίσκοπος Νικόλαος άρχισε να δίνει μικρότερη σημασία στις καταγγελίες.

Έτσι η θέση του γέροντα άρχισε σταδιακά να βελτιώνεται. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Λεωνίδας υπέμεινε νέα δοκιμασία, αυτή τη φορά για τα πνευματικά του παιδιά στο Μπέλεφ. Οι μοναχές εκεί ζούσαν υπό την καθοδήγηση της γερόντισσας Ανθίας, η οποία είχε προοδεύσει κάτω από τον γέροντα.

Η ηγουμένη Επαφροδίτη χαιρόταν βλέποντας πώς η Ανθία και οι κοντινές της είχαν αποκόψει το ίδιον θέλημα και είχαν ξεριζώσει τα πάθη. Η αγάπη της ηγουμένης προς αυτές προκάλεσε τη ζήλεια άλλων αδελφών, και μία απ’ αυτές διέδωσε ψευδείς ιστορίες μέσω του πνευματικού της. Ο ιερέας είχε ήδη προκαταλήψεις και αγανακτούσε επειδή οι μοναχές κατέφευγαν στον Λεωνίδα.

Άρχισε να σπέρνει συκοφαντίες εναντίον του γέροντος, καθώς αγνοούσε τη φύση της γεροντικής παράδοσης. Ακούγοντας φήμες για δήθεν νέα αίρεση, ο επίσκοπος Δαμασκηνός της Τούλα κάλεσε τον ιερέα και την ηγουμένη για ανάκριση. Πίστεψε τις λανθασμένες απόψεις του ιερέως και τον Φεβρουάριο του χίλια οκτακόσια σαράντα ένα διέταξε την εκδίωξη της Ανθίας και άλλης μιας αδελφής από το μοναστήρι.

Ο Λεωνίδας χαρακτηρίστηκε ταραχοποιός και ανυπότακτος, μα υπέμεινε τα πάντα με υπομονή. Διατάχθηκε να εγκαταλείψει ξανά το κελί του δίπλα στο μελισσοκομείο και να μετοικήσει όσο πιο μακριά γινόταν από τις πύλες της μονής. Του απαγορεύτηκε επίσης κάθε επαφή με λαϊκούς επισκέπτες.

Τελικά μεσολάβησε ο Μητροπολίτης Φιλάρετος του Κιέβου προς τον επίσκοπο της Τούλα και βοήθησε επίσης τη γερόντισσα Ανθία και τη συνοδεία της. Ακόμη και ο Μητροπολίτης Φιλάρετος της Μόσχας έγραψε στον Δαμασκηνό, που τελικά κατάλαβε ότι είχε παρασυρθεί από τον άκριτο ζήλο του ιερέως. Οι δύο εκδιωγμένες αδελφές επέστρεψαν στη μονή την τέταρτη Οκτωβρίου του χίλια οκτακόσια σαράντα ένα, μόλις μία εβδομάδα πριν την κοίμηση του γέροντος.

Η υγεία του άρχισε να φθίνει τον Σεπτέμβριο εκείνου του έτους, και αρρώστησε για πέντε εβδομάδες. Αρνήθηκε να δει ιατρό ή να πάρει φάρμακα. Δέχτηκε το άγιο Ευχέλαιο τη δέκατη πέμπτη Σεπτεμβρίου και άρχισε να προετοιμάζεται για το τέλος του.

Αποχαιρετούσε τους αδελφούς που έρχονταν κοντά του, τους ευλογούσε και έδινε στον καθένα ένα ενθύμιο, εικόνα ή βιβλίο. Στις είκοσι οκτώ Σεπτεμβρίου κοινώνησε και ζήτησε να αναγνωσθεί ο Κανών εις Ψυχορραγούντα. Οι αδελφοί λυπήθηκαν βαθιά, μα ο γέροντας τους είπε ότι ίσως χρειαστεί να τον διαβάσουν πολλές φορές γι’ αυτόν.

Πράγματι, αναγνώσθηκε οκτώ φορές πριν την κοίμησή του. Από την εικοστή ογδόη Σεπτεμβρίου μέχρι την ενδεκάτη Οκτωβρίου δεν δέχτηκε καμία τροφή, μόνο λίγο νερό. Στηριζόταν αποκλειστικά από τα ζωοποιά Μυστήρια του Χριστού.

Στις τελευταίες δύο εβδομάδες της ζωής του κοινώνησε δώδεκα φορές. Μετά την έκτη Οκτωβρίου δεν μπορούσε πλέον να σταθεί όρθιος, και παρακαλούσε τους αδελφούς να προσεύχονται ώστε ο Κύριος να συντομεύσει τα παθήματά του. Το πρωί της ενδεκάτης Οκτωβρίου του χίλια οκτακόσια σαράντα ένα έλαβε τα Άχραντα Μυστήρια, και τον επισκέφθηκε ο διά Χριστόν σαλός Βασίλειος Μπραγκούζιν, ο οποίος είχε προαισθανθεί την κοίμησή του και είχε διανύσει πάνω από εκατόν ογδόντα χιλιόμετρα για να τον αποχαιρετίσει.

Στις δέκα το πρωί ο γέροντας άρχισε να σταυροκοπιέται και να ψιθυρίζει δοξολογίες. Αργότερα είπε ότι το έλεος του Θεού θα ήταν μαζί του. Μια ώρα αργότερα πλημμύρισε από χαρά παρά τους πόνους, και το πρόσωπό του φωτίστηκε.

Εκείνο το βράδυ αποχαιρέτησε όσους ήταν κοντά του και τους ευλόγησε σιωπηλά. Έφυγαν από το δωμάτιο και έμεινε μόνος ένας μαθητής. Στις επτάμισι έκλεισε τα μάτια και παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό.

Το σώμα του παρέμεινε στον ναό τρεις ημέρες χωρίς το παραμικρό σημάδι φθοράς. Ήταν θερμό και τα χέρια του διατηρούνταν απαλά. Από το πρωί ως το βράδυ ο ναός γέμιζε με κόσμο που έσπευδε να τον προσκυνήσει.

Ο Άγιος Μωυσής τέλεσε την εξόδιο ακολουθία τη δέκατη τρίτη Οκτωβρίου, μαζί με όλους τους ιερομονάχους και τους ιεροδιακόνους. Ετάφη κοντά στον κεντρικό ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου, απέναντι από το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου. Το χίλια οκτακόσια σαράντα τρία ο επίσκοπος Νικόλαος Καλούγας επισκέφθηκε την Όπτινα και τέλεσε τρισάγιο στον τάφο του Λεωνίδα.

Ομολόγησε με μετάνοια ότι δεν είχε εκτιμήσει σωστά τον γέροντα όσο ζούσε. Παραδέχτηκε ότι παρασύρθηκε από αβάσιμες φήμες και ευχήθηκε να εκδοθεί κάποτε η βιογραφία του. Έτσι αποκαταστάθηκε η μνήμη του ενώπιον της εκκλησιαστικής αρχής.

Το Πατριαρχείο Μόσχας επέτρεψε την τοπική τιμή των Γερόντων της Όπτινα τη δέκατη τρίτη Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι. Η ανακομιδή των λειψάνων των Αγίων Λεωνίδα, Μακαρίου, Ιλαρίωνος, Αμβροσίου, Ανατολίου του Πρώτου, Βαρσανουφίου και Ανατολίου του Δευτέρου ξεκίνησε στις είκοσι τέσσερις Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα οκτώ, με το παλαιό ημερολόγιο, και ολοκληρώθηκε την επομένη. Επειδή όμως οι ημερομηνίες της ανακομιδής συνέπεσαν με μεγάλες εορτές, όπως το Γενέσιον του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, ο Πατριάρχης Αλέξιος ο Δεύτερος όρισε νέα ημέρα μνήμης την εικοστή εβδόμη Ιουνίου, που αντιστοιχεί με τη δεκάτη Ιουλίου του νέου ημερολογίου.

Τα ιερά λείψανα των οσίων γερόντων αναπαύονται σήμερα στον νέο ναό της Παναγίας του Βλαντίμιρ. Η αγιοκατάταξη όλων των Γερόντων της Όπτινα για παγκόσμια τιμή έγινε στις επτά Αυγούστου του δύο χιλιάδες. Η μνήμη του Οσίου Λεωνίδα τιμάται στις ενδεκάτη Οκτωβρίου, ημέρα της οσιακής του κοιμήσεως.

Το παράδειγμά του στήριξε γενιές μοναχών και πιστών, και η γεροντική παράδοση που εισήγαγε στην Όπτινα συνεχίζει να καρποφορεί μέχρι σήμερα. Η Εκκλησία τον τιμά ως διδάσκαλο της υπακοής, της υπομονής και της αγάπης.