Θεοφάνης ο Γραπτός, ο υμνογράφος της Νικαίας

Στο πρόσωπό του οι εικονομάχοι χάραξαν με πυρωμένες βελόνες υβριστικούς στίχους, για να τον ντροπιάσουν μπροστά στον κόσμο. Κι όμως, εκείνος ο ίδιος άνθρωπος έγινε αργότερα μητροπολίτης Νικαίας και συνέθεσε εκατόν πενήντα περίπου κανόνες για τη δόξα της Εκκλησίας. Γεννήθηκε στην Παλαιστίνη από γονείς ευσεβείς, που αγαπούσαν ιδιαίτερα τη φιλοξενία των ξένων και των οδοιπόρων.

Είχε αδελφό τον Θεόδωρο, ο οποίος αργότερα ονομάστηκε Γραπτός για τα ίδια μαρτύρια που υπέμεινε στο πρόσωπό του. Οι δύο αδελφοί έλαβαν εξαιρετική μόρφωση και ξεχώρισαν στη φιλοσοφία και στη γνώση των αρχαίων ελληνικών συγγραμμάτων. Κατάλαβαν όμως νωρίς πως ο κόσμος αυτός παρέρχεται και η δόξα του σβήνει σαν σκιά.

Άφησαν λοιπόν τα πάντα και τράβηξαν για τη Λαύρα του Αγίου Σάββα στην έρημο της Ιουδαίας. Εκεί έγιναν μοναχοί και αφιερώθηκαν ολόψυχα στην προσευχή και στην άσκηση. Με τη βαθιά γνώση τους και την ενάρετη ζωή τους ξεχώρισαν σύντομα μέσα στη συνοδεία της Λαύρας.

Ο Θεοφάνης χειροτονήθηκε αργότερα πρεσβύτερος, λόγω της σοφίας και της καθαρότητας του βίου του. Τα δύσκολα όμως χρόνια δεν άργησαν να φτάσουν για την Εκκλησία του Χριστού. Είχε ξεσπάσει η μανία των εικονομάχων και πολλοί πιστοί υπέφεραν σκληρά για την τιμή των αγίων εικόνων.

Ο πατριάρχης Ιεροσολύμων έστειλε τότε τους δύο σοφούς αδελφούς στην Κωνσταντινούπολη, σαν αρνιά ανάμεσα σε λύκους. Αποστολή τους ήταν να ελέγξουν τον αυτοκράτορα Λέοντα τον Αρμένιο για την ασέβειά του προς τις άγιες εικόνες. Στάθηκαν μπροστά του με θάρρος και του μίλησαν με παρρησία, χωρίς να φοβηθούν τις απειλές του θρόνου.

Οι διωγμοί όμως δεν σταμάτησαν με τον Λέοντα τον Αρμένιο τον πρώτο, αλλά συνεχίστηκαν και επί Μιχαήλ του Βάλβου και επί Θεοφίλου. Οι δύο αδελφοί υπέμειναν φυλακίσεις, ραβδισμούς, αλυσίδες, πείνα και δίψα, εξορίες και πλήθος άλλων δοκιμασιών. Για περισσότερα από είκοσι χρόνια έζησαν μέσα στους διωγμούς και στις κακουχίες, χωρίς ποτέ να λυγίσουν την πίστη τους.

Ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, στην οργή του, διέταξε να τους χαράξουν στο πρόσωπο υβριστικούς στίχους με πυρακτωμένες βελόνες. Από αυτό το μαρτύριο πήραν και οι δύο αδελφοί την προσωνυμία Γραπτοί. Όταν οι δήμιοι ετοιμάζονταν να γράψουν στα πρόσωπά τους, οι αδελφοί απάντησαν με ψυχραιμία στον αυτοκράτορα Θεόφιλο.

Του είπαν πως, ό,τι κι αν γράψει επάνω τους, θα διαβάσει ο ίδιος τα γράμματά του στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Ο Θεόδωρος, εξαντλημένος από τις κακουχίες και τις πληγές, παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο μέσα στη φυλακή. Έφυγε εκείνος ο μακάριος αδελφός γύρω στα οκτακόσια τριάντα τρία, μακριά από τον κόσμο, πιστός μέχρι τέλους.

Ο Θεοφάνης έθαψε τον αδελφό του με μεγάλη λύπη και έπειτα στάλθηκε ο ίδιος εξόριστος στη Θεσσαλονίκη. Έμεινε εκεί μόνος, βασταγμένος μόνο από τη χάρη του Θεού και την ελπίδα της Αναστάσεως. Όταν τελικά πέθανε ο εικονομάχος αυτοκράτορας Θεόφιλος, η γυναίκα του Θεοδώρα ανέλαβε μαζί με τον μικρό γιο της Μιχαήλ τη διαχείριση της βασιλικής εξουσίας.

Αναστήλωσαν τότε τις άγιες εικόνες στους ναούς και έδωσαν αμνηστία σε όλους τους ομολογητές της πίστεως. Ο Θεοφάνης γύρισε από την εξορία γεμάτος δάκρυα χαράς, για τη νίκη της αλήθειας στην Εκκλησία. Τον υποδέχτηκαν με τιμές αρμόζουσες σε άνθρωπο που μαρτύρησε για τον Χριστό.

Λίγο αργότερα ο πατριάρχης Μεθόδιος, που είχε καταργήσει την αίρεση της εικονομαχίας, χειροτόνησε τον Θεοφάνη μητροπολίτη Νικαίας. Ανέλαβε τότε με ζήλο τα ποιμαντικά του καθήκοντα και διακόνησε με ακρίβεια το πλήρωμα της επαρχίας του. Δίδασκε τον λαό, στήριζε τους κληρικούς και φρόντιζε με αγάπη όσους είχαν πληγωθεί από τα χρόνια των διωγμών.

Δεν ξέχασε ποτέ την ησυχία της Λαύρας και τη γλυκύτητα της ασκητικής ζωής, που είχε αγαπήσει από νέος. Μέσα στις φροντίδες του ποιμνίου του βρήκε χρόνο να συνθέσει και πλήθος εκκλησιαστικών ύμνων για τη λατρεία. Συνέγραψε περίπου εκατόν πενήντα κανόνες, μέσα στους οποίους ξεχωρίζει ο πανηγυρικός κανόνας για την τιμή των αγίων εικόνων.

Με τα ποιήματά του στόλισε την υμνογραφία της Εκκλησίας και τοποθετήθηκε ανάμεσα στους μεγάλους Έλληνες υμνογράφους της εποχής του. Άφησε ακόμη πολλά ψυχωφελή συγγράμματα, που στήριξαν τους πιστούς στην ορθόδοξη πίστη. Έζησε ως πρότυπο ιερομονάχου και ως άξιος επίσκοπος, και υπηρέτησε με συνέπεια τον Χριστό και την Εκκλησία.

Κοιμήθηκε ειρηνικά γύρω στα οκτακόσια πενήντα, με τη συνείδηση πως εκπλήρωσε όσα του εμπιστεύθηκε ο Κύριος. Σήμερα αναπαύεται στις ουράνιες σκηνές, μαζί με τον αδελφό του Θεόδωρο και με όλους τους ομολογητές της πίστεως.