Ιωσήφ ο Υμνογράφος, η γλυκύφωνη φωνή της Εκκλησίας

Μέσα σε σκοτεινό κελί της Κρήτης, φορτωμένος αλυσίδες για τις άγιες εικόνες, ένας μοναχός παρηγορούσε τους συγκρατουμένους του με λόγια φωτιάς. Έξι ολόκληρα χρόνια έμεινε εκεί, ώσπου ο άγιος Νικόλαος εμφανίστηκε μέσα στη νύχτα και τον ελευθέρωσε με θαυμαστό τρόπο. Ο Ιωσήφ γεννήθηκε στη Σικελία γύρω στις αρχές του ένατου αιώνα από ευσεβείς γονείς, τον Πλωτίνο και την Αγάθη.

Οι βαρβαρικές επιδρομές ανάγκασαν την οικογένεια να καταφύγει στην Πελοπόννησο, αναζητώντας ασφάλεια και ησυχία. Σε ηλικία δεκαπέντε χρόνων ο νέος Ιωσήφ έφτασε στη Θεσσαλονίκη και μπήκε στη μονή των Λατόμων, με βαθιά λαχτάρα για τη μοναχική ζωή. Από μικρός αγαπούσε τη νηστεία και την προσευχή, απέφευγε τα παιχνίδια και μελετούσε με ζήλο τις θείες Γραφές.

Στη μονή ξεχώρισε για την πραότητα, την υπακοή και την αδιάκοπη εργασία του πάνω στα ιερά κείμενα. Κοιμόταν σε γυμνό έδαφος, ντυνόταν με φτωχικά ράσα και έτρωγε μονάχα λίγο ψωμί και νερό το βράδυ. Οι αδελφοί τον αγάπησαν τόσο πολύ, ώστε ζήτησαν να χειροτονηθεί πρεσβύτερος από τον επίσκοπο Θεσσαλονίκης.

Ως ιερέας ένιωσε την ευθύνη πιο βαθιά και τέλεσε τη θεία Λειτουργία με συντριβή και δάκρυα για όλον τον κόσμο. Στη μονή έφτασε κάποτε ο όσιος Γρηγόριος ο Δεκαπολίτης και αμέσως ξεχώρισε τον νεαρό μοναχό για την αγιότητά του. Ανάμεσά τους γεννήθηκε φιλία βαθιά και πνευματική, σαν να ήταν αδέλφια στον ίδιο αγώνα.

Όταν ο Γρηγόριος ετοιμάστηκε να φύγει για την Κωνσταντινούπολη, ζήτησε από τον ηγούμενο να πάρει μαζί του τον Ιωσήφ ως συνοδοιπόρο. Οι αδελφοί δυσκολεύονταν να χωριστούν, μα τελικά υποχώρησαν μπροστά στις ανάγκες της δοκιμαζόμενης Εκκλησίας. Έφτασαν στη Βασιλεύουσα και εγκαταστάθηκαν κοντά στον ναό των αγίων μαρτύρων Σεργίου και Βάκχου.

Ήταν η εποχή που βασίλευε ο Λέων ο Αρμένιος και η φοβερή αίρεση της εικονομαχίας μάστιζε την Εκκλησία. Ο αυτοκράτορας έβγαζε τις άγιες εικόνες από τους ναούς, τις ποδοπατούσε και έδιωκε τους ορθόδοξους ποιμένες με σκληρότητα. Οι δύο όσιοι ζώνονταν την πίστη σαν θώρακα και γύριζαν δρόμους, πλατείες και σπίτια στηρίζοντας τους πιστούς.

Τα λόγια τους έπεφταν σαν δροσιά στις καρδιές που μαραίνονταν από τον καύσωνα της πλάνης. Οι ορθόδοξοι μοναχοί αποφάσισαν να στείλουν τον Ιωσήφ στη Ρώμη, ώστε να ενημερώσει τον πάπα Λέοντα για τα δεινά της Ανατολικής Εκκλησίας. Ο Γρηγόριος τον ευλόγησε με δάκρυα και τον αποχαιρέτησε στο πλοίο, εμπιστευόμενος τον στην πρόνοια του Θεού.

Το ταξίδι όμως πήρε άλλη τροπή, καθώς οι σύμμαχοι του αυτοκράτορα στήνουν ενέδρες στους δρόμους και στις θάλασσες. Πειρατές δωροδοκημένοι από τους εικονομάχους έπεσαν πάνω στο πλοίο και αιχμαλώτισαν τον όσιο μαζί με τους συνοδούς του. Τους μετέφεραν στην Κρήτη και τους παρέδωσαν στα χέρια των αιρετικών, που έριξαν τον Ιωσήφ σε σκοτεινή φυλακή.

Εκεί ο όσιος ξεκουραζόταν με την προσευχή και ενίσχυε όσους έπασχαν μαζί του για την αγία πίστη. Έλεγε πως τα δεσμά της αγάπης του Χριστού είναι γλυκύτερα από κάθε ελευθερία του κόσμου. Θύμιζε στους συγκρατουμένους τον απόστολο Παύλο, που χαιρόταν στις αλυσίδες σαν να φορούσε χρυσά κοσμήματα.

Κάποιος ορθόδοξος επίσκοπος είχε αρχίσει να ταλαντεύεται και να σκέφτεται την υποταγή στην αίρεση. Ο Ιωσήφ τον αγκάλιασε με δάκρυα και του μίλησε για τη γλυκύτητα του μαρτυρίου χάριν του Χριστού. Ο επίσκοπος αναθάρρησε και στο τέλος έδωσε ηρωικά τη ζωή του, παραδίδοντας το πνεύμα του στον Κύριο.

Έτσι ο όσιος έγινε στήριγμα ψυχών μέσα στη φυλακή και οδηγός σωτηρίας για τους αδυνάτους. Πέρασαν έξι ολόκληρα χρόνια μέσα στα δεσμά, χωρίς να κάμψει ο Ιωσήφ τη φλόγα της προσευχής του. Ο Θεός τον φύλαγε ζωντανό, γιατί τον προόριζε για έργο μεγάλο μέσα στην Εκκλησία Του.

Τη νύχτα των Χριστουγέννων ένα θαυμαστό φως πλημμύρισε το κελί του και εμφανίστηκε ένας σεβάσμιος γέροντας με ολόλευκα μαλλιά. Ήταν ο άγιος Νικόλαος από τα Μύρα της Λυκίας, που τον είχε στείλει ο Θεός να φέρει χαρμόσυνο μήνυμα. Του ανήγγειλε τον θάνατο του Λέοντος του Αρμενίου, που είχε δολοφονηθεί από τους στρατιώτες του μέσα στον ναό.

Έπειτα έδωσε στον όσιο ένα ειλητάριο και του ζήτησε να το φάει σαν τροφή πνευματική. Πάνω του ήταν γραμμένα τα λόγια του ψαλμωδού για τη γλυκύτητα των λόγων του Θεού. Ο Ιωσήφ ένιωσε αμέσως τα δεσμά να λύνονται και τις πόρτες της φυλακής να ανοίγουν θαυμαστά.

Μια αόρατη δύναμη τον σήκωσε στον αέρα και τον απέθεσε κοντά στην Κωνσταντινούπολη, στον μεγάλο δρόμο της πόλεως. Μπαίνοντας στη Βασιλεύουσα έμαθε με πόνο πως ο αγαπημένος του Γρηγόριος είχε ήδη κοιμηθεί. Σύντομα αναπαύθηκε και ο μαθητής του Ιωάννης, που τάφηκε δίπλα στον δάσκαλό του.

Τότε ο όσιος αποσύρθηκε σε ήσυχο τόπο έξω από την πόλη, κοντά στον ναό του Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ανήγειρε εκεί ναό αφιερωμένο στον άγιο Νικόλαο, όπου μετέφερε τα ιερά λείψανα των δύο πατέρων. Γύρω από τον ναό συγκρότησε μοναστήρι και σύναξε αδελφούς, που τον άκουγαν με ευλάβεια.

Από τη Θεσσαλία έλαβε κάποτε σημαντικό τμήμα από τα λείψανα του αποστόλου Βαρθολομαίου, δώρο ενός ευλαβούς ανδρός. Έχτισε ιδιαίτερο ναό προς τιμήν του αποστόλου και έθεσε εκεί τα τίμια λείψανα με μεγάλη ευλάβεια. Αγαπούσε τον Βαρθολομαίο με σπάνια θέρμη και τον έβλεπε συχνά στα όνειρά του ως ουράνιο σύντροφο.

Επιθυμούσε να στολίσει τη γιορτή του με ύμνους, μα δίσταζε να γράψει χωρίς θεϊκή επιβεβαίωση. Σαράντα ημέρες προσευχήθηκε με νηστεία και δάκρυα, ζητώντας φώτιση από τον Θεό για το έργο αυτό. Την παραμονή της εορτής εμφανίστηκε στο ιερό ο απόστολος, ντυμένος με λευκές στολές αστραπτερές.

Πήρε από την αγία Τράπεζα το ιερό Ευαγγέλιο και το ακούμπησε στο στήθος του οσίου με πατρική στοργή. Του είπε πως η δεξιά του Παντοδυνάμου τον ευλογεί και η γλώσσα του θα ξεχειλίζει νάματα ουράνιας σοφίας. Από εκείνη τη στιγμή ο Ιωσήφ άρχισε να συνθέτει κανόνες και ύμνους με θαυμαστή χάρη.

Στόλισε τη γιορτή του Βαρθολομαίου και πολλών άλλων αγίων, αφιερώνοντας ιδιαίτερη αγάπη στην Παναγία. Τίμησε με πλήθος κανόνων και τον άγιο Νικόλαο, τον ελευθερωτή του από τη φυλακή. Έτσι κέρδισε στην Εκκλησία την ονομασία του υμνογράφου, καθώς γέμισε τις ακολουθίες με ποιήματα της καρδιάς του.

Στα χρόνια του Θεοφίλου ξέσπασε νέα θύελλα εικονομαχίας και ο Ιωσήφ ήρθε ξανά αντιμέτωπος με δοκιμασίες. Επειδή έλεγξε με παρρησία τους αιρετικούς, εξορίστηκε στη Χερσώνα, όπου έμεινε δέσμιος έντεκα ολόκληρα χρόνια. Όταν η αυτοκράτειρα Θεοδώρα αποκατέστησε την Ορθοδοξία μαζί με τον πατριάρχη Μεθόδιο, ο όσιος επέστρεψε στη Βασιλεύουσα δοξάζοντας τον Θεό.

Ο άγιος Ιγνάτιος, που διαδέχθηκε τον Μεθόδιο στον θρόνο, τον όρισε σκευοφύλακα της μεγάλης Εκκλησίας. Όλοι τον αγαπούσαν για την ενάρετη ζωή και τη σοφία των λόγων του, που οδηγούσαν ψυχές στη μετάνοια. Όμως ο Βάρδας, αδελφός της αυτοκράτειρας και ισχυρός άρχοντας, καταπάτησε τους νόμους της Εκκλησίας.

Έδιωξε την κανονική του σύζυγο και πήρε για γυναίκα του συγγενικό πρόσωπο, χωρίς φόβο Θεού και ντροπή ανθρώπων. Ο όσιος Ιωσήφ τον έλεγξε ανοιχτά, όπως κάποτε ο Πρόδρομος τον Ηρώδη, και πλήρωσε με νέα εξορία. Την ίδια τύχη γνώρισε και ο πατριάρχης Ιγνάτιος, που υπέφερε πολλές θλίψεις από τον παράνομο άρχοντα.

Όταν δολοφονήθηκε ο Βάρδας και ανέβηκε στον θρόνο ο Βασίλειος ο Μακεδών, οι εξόριστοι επέστρεψαν με τιμές. Ο Ιγνάτιος ανέλαβε ξανά τον θρόνο του και ο Ιωσήφ την παλαιά του διακονία ως σκευοφύλακας. Όχι μόνο ο Ιγνάτιος, αλλά και ο διάδοχός του Φώτιος αγάπησαν τον υμνογράφο με ξεχωριστή ευλάβεια.

Ο Φώτιος τον αποκαλούσε άνθρωπο του Θεού, άγγελο μέσα σε σάρκα και πατέρα των πατέρων της Εκκλησίας. Του εμπιστεύθηκε όλη τη διοίκηση και τον όρισε πνευματικό πατέρα όλου του κλήρου της Κωνσταντινουπόλεως. Είχε ο όσιος το χάρισμα της διοράσεως και διέκρινε τις κρυφές αμαρτίες των ανθρώπων που τον προσέγγιζαν.

Δεν τους ντρόπιαζε όμως ποτέ, αλλά τους οδηγούσε με αγάπη ώσπου να εξομολογηθούν μόνοι τους με συντριβή. Σε βαθιά γεράματα τον βρήκαν οι ασθένειες, αποτέλεσμα των μακρών αγώνων του από τα νιάτα του. Νηστείες, διωγμοί, φυλακές και αγρυπνίες για τη σωτηρία ψυχών είχαν κουράσει το σώμα του.

Στο τέλος της Σαρακοστής έλαβε από τον Θεό μήνυμα για την επικείμενη εκδημία του. Τη Μεγάλη Παρασκευή κατέγραψε όλα τα ιερά σκεύη της Εκκλησίας και τα παρέδωσε στον πατριάρχη Φώτιο. Έπειτα παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο με γαλήνιο πρόσωπο, αφού κοινώνησε τα άχραντα Μυστήρια.

Πλήθος μοναχών και λαϊκών έτρεξε να τον αποχαιρετήσει με δάκρυα και ύμνους ευγνωμοσύνης. Άλλοι τον έλεγαν πατέρα, άλλοι διδάσκαλο, άλλοι παρηγορητή και άλλοι οδηγό προς τη σωτηρία. Την ίδια ώρα που η ψυχή του ανέβαινε προς τους ουρανούς, ένας ενάρετος φίλος του αξιώθηκε θαυμαστή οπτασία.

Είδε τον ουρανό να ανοίγει και να κατεβαίνουν χοροί αποστόλων, μαρτύρων, προφητών και ιεραρχών, λαμπροφορεμένοι. Στη μέση τους βάδιζε η Παναγία Παρθένος, καθαρή και ένδοξη πέρα από κάθε ανθρώπινη περιγραφή. Πρόσταζε τα ουράνια τάγματα να υποδεχθούν την ψυχή εκείνου που ύμνησε στους κανόνες του τη ζωή τους.

Όλοι μαζί δέχονταν με χαρά τον υμνογράφο, λέγοντας πως μιμήθηκε τους αποστόλους και τους μάρτυρες με τα έργα του. Σε άλλον πιστό, που είχε χάσει τον υπηρέτη του και προσευχόταν στον ναό του αγίου Θεοδώρου, φανερώθηκε ο μάρτυρας. Του είπε πως καθυστέρησε να εμφανιστεί, επειδή συνόδευε μαζί με άλλους αγίους την ψυχή του Ιωσήφ στον ουρανό.

Όλοι όσοι είχαν τιμηθεί με κανόνες του στάθηκαν δίπλα στον υμνογράφο κατά την έξοδό του από το σώμα. Έτσι φάνηκε πόσο μεγάλη δόξα έλαβε ο όσιος από τον Θεό και πόση τιμή από τους αγίους Του. Πλέον στέκεται μπροστά στον θρόνο της αγίας Τριάδος και ψάλλει αγγελικούς ύμνους για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Οι περισσότεροι κανόνες του Μηναίου είναι έργο του και το όνομά του βρίσκεται κρυμμένο ακροστιχίδα στην ένατη ωδή. Πολλά τροπάρια της Παρακλητικής μαρτυρούν την αδιάκοπη αγάπη του για την υμνωδία και την Εκκλησία του Χριστού.