Ο Άγιος Μελέτιος ο Αρχιεπίσκοπος Χαρκόβου

Όταν πέθανε ο Αρχιεπίσκοπος Μελέτιος, στο κελί του βρέθηκαν μόνο οκτώ ρούβλια σε χαρτονομίσματα και κέρματα, τόσο ολοκληρωτικά είχε μοιράσει όλα τα εισοδήματά του στους φτωχούς. Ο λαός του Χαρκόβου τον ονόμαζε με αγάπη ο Ανάργυρος Δεσπότης, καθώς ζούσε σε απόλυτη φτώχεια, αν και εμφανιζόταν στους επισκέπτες με τα πορφυρά άμφια του αξιώματός του. Γεννήθηκε στις έξι Νοεμβρίου του χιλίων επτακοσίων ογδόντα τέσσερα στην περιοχή του Αικατερινοσλάβ και στο άγιο βάπτισμα έλαβε το όνομα Μιχαήλ.

Ο πατέρας του πέθανε όταν το παιδί ήταν ακόμη πολύ μικρό, και η ορφάνια σημάδεψε την παιδική του ηλικία. Το χίλια οκτακόσια δεκατέσσερα δίδασκε την ελληνική γλώσσα, ενώ τρία χρόνια αργότερα μετατέθηκε στη Θεολογική Σχολή του Κιέβου ως διευθυντής της. Αργότερα ανέλαβε ως πρύτανης στην Ακαδημία του Κιέβου, αξίωμα ιδιαίτερα σημαντικό για την εκκλησιαστική παιδεία της εποχής.

Το χίλια οκτακόσια είκοσι έξι χειροτονήθηκε βοηθός επίσκοπος του Μητροπολίτη Κιέβου και στη συνέχεια μετατέθηκε στο Ιρκούτσκ της μακρινής Σιβηρίας. Έφτασε στο Χάρκοβο το χίλια οκτακόσια τριάντα πέντε και ποίμανε την επισκοπή για πεντέμισι περίπου χρόνια. Όλη η ζωή του υπήρξε αδιάλειπτη προσευχή, ταπείνωση και ανιδιοτελής διακονία προς τους ταπεινούς και τους θλιμμένους της κάθε γωνιάς.

Ένας εφημέριος διηγήθηκε αργότερα πώς ο Αρχιεπίσκοπος προσευχόταν όλη τη νύχτα μόνος ενώπιον του Θεού. Όταν περιόδευε στις ενορίες της επισκοπής του, σταμάτησε για διανυκτέρευση στο χωριό Πρεομπραζένσκ της περιοχής Ζμίεφσκ. Ο τοπικός ιερέας ετοίμασε με προσοχή ένα φιλόξενο δωμάτιο, στρώνοντας χαλιά και μαλακά καθίσματα, για να ξεκουραστεί ο σεβάσμιος επισκέπτης.

Μετά την υποδοχή και τον εσπερινό, ο ιεράρχης αποσύρθηκε ήσυχος, χωρίς να φανερώσει τίποτα για τη νυχτερινή του συνήθεια. Η πόρτα όμως είχε ένα μικρό άνοιγμα, και το φως της κανδήλας φώτιζε όλο το εσωτερικό του δωματίου. Ο ιερέας, που έμενε δίπλα, δεν μπορούσε να κοιμηθεί και άκουσε έναν απαλό θόρυβο μέσα από το διπλανό κελί.

Πλησίασε διακριτικά την πόρτα και είδε τον Αρχιεπίσκοπο γονατιστό, με ακάλυπτη κεφαλή, να σηκώνει τα χέρια του στον ουρανό. Παρακολούθησε για ώρα, κατεβλήθη από ιερό δέος και προσπάθησε να πλαγιάσει, όμως ο ύπνος δεν ερχόταν. Όταν ξανασηκώθηκε, βρήκε τον ιεράρχη ακόμη στην ίδια θέση, ώρες ολόκληρες μέσα στη νυχτερινή σιωπή.

Λίγο πριν ξημερώσει, ο άνθρωπος της προσευχής έβγαλε το ράσο του, το δίπλωσε και το χρησιμοποίησε ως μαξιλάρι στο πάτωμα. Όταν ξύπνησε στο πρώτο φως ο ιερέας, έτρεξε στην πόρτα και είδε ξανά τον Αρχιεπίσκοπο όρθιο στην προσευχή. Ο πνευματικός του πατέρας, ο πατήρ Σέργιος, θυμόταν πάντοτε την ταπείνωση και την καθαρότητα της καρδιάς του ιεράρχη.

Η εξομολόγησή του ήταν, κατά τα λόγια του, βαθιά συγκινητική, λεπτομερής και απόλυτα ειλικρινής μπροστά στον Θεό. Ο Αρχιεπίσκοπος θεωρούσε τα πιο μικρά παραπτώματά του ως πολύ βαριά και μετανοούσε με δάκρυα παιδικής συντριβής. Εξομολογιόταν κάθε μήνα, και κάθε φορά η εξομολόγηση διαρκούσε πολλή ώρα, με προσοχή και ταπείνωση.

Παρουσίαζε στον Θεό όλες τις πράξεις του και ακόμη τους πιο κρυφούς λογισμούς της ψυχής του. Έκλαιγε πάντοτε όταν γονάτιζε να δεχτεί τη συγχωρητική ευχή, και το πρόσωπό του ακτινοβολούσε άλλη χαρά. Κάποτε ο πνευματικός θαύμασε τη μεγάλη ταπείνωση που έβλεπε και θέλησε να του την επαινέσει.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μελέτιος τότε χαμογέλασε πράα και τον ρώτησε ήρεμα αν νομίζει ότι είναι εύκολο να αποκτήσει κανείς αυτή την εσωτερική ταπείνωση. Στις σχέσεις του με τους ανθρώπους ήταν εξαιρετικά φιλόξενος, εγκάρδιος και προσιτός σε όλους όσοι έρχονταν κοντά του. Οι συνομιλίες του γοήτευαν τους ακροατές και πρόσφεραν ανέκφραστη πνευματική χαρά σε όποιον τον πλησίαζε.

Στους πλούσιους μιλούσε κυρίως για τους άφθαρτους θησαυρούς της αιώνιας ζωής και για την παροδικότητα των επίγειων αγαθών. Τους πρότεινε με αγάπη να ανταλλάξουν τα φθαρτά πράγματα του κόσμου με τα αληθινά και αιώνια αγαθά του Θεού. Τον φτωχό εργάτη τον παρηγορούσε με την υπόσχεση της ουράνιας ανταμοιβής για τους κόπους και τους ιδρώτες του.

Στη χήρα έλεγε ότι ο ίδιος ο Θεός είναι ο πατέρας των ορφανών και των χηρών. Καθώς παρηγορούσε με τα λόγια του, άπλωνε και υλικό χέρι βοήθειας προς κάθε άνθρωπο που είχε ανάγκη. Όλα τα εισοδήματά του τα ξόδευε σε ελεημοσύνες, χωρίς να κρατά τίποτα για τον εαυτό του.

Στις θείες Λειτουργίες τελούσε την αναίμακτη θυσία με ευλάβεια και προσευχητικό πνεύμα που εντυπωσίαζε όσους τον έβλεπαν. Κάποτε ένας ευσεβής νέος, καθώς παρακολουθούσε τη Λειτουργία, θαύμασε την κατάνυξη του ιεράρχη και τον αναγνώρισε εσωτερικά ως άνθρωπο του Θεού. Σκέφτηκε μέσα του πόσο ευτυχισμένοι θα είναι όσοι υπηρετούν έναν τέτοιον άγιο άνθρωπο τόσο κοντά.

Στο τέλος της θείας Λειτουργίας πλησίασε ένας μοναχός και του είπε ότι ο Αρχιεπίσκοπος τον καλεί κοντά του. Ο νέος ακολούθησε έκπληκτος και οδηγήθηκε στο αρχιερατικό δωμάτιο υποδοχής. Σε λίγο ήρθε ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος Μελέτιος, υποδέχτηκε τον νέο με μεγάλη αγάπη και τον ρώτησε με λεπτομέρεια για όλη του τη ζωή.

Έπειτα, χωρίς προειδοποίηση, του ζήτησε να γίνει υποτακτικός του και διάκονος της κέλλας του. Ο νέος συγκλονίστηκε από το διορατικό χάρισμα του ιεράρχη και έπεσε στα πόδια του δεχόμενος την πρόταση. Με τη μετέπειτα ζωή του απέδειξε πόσο σωστή ήταν η εκλογή, και αργότερα, ως μοναχός, θυμόταν με συγκίνηση εκείνη τη συνάντηση.

Στη διάρκεια της τελευταίας του ασθένειας ο Αρχιεπίσκοπος ήταν τόσο εξαντλημένος, ώστε δεν μπορούσε καν να σταθεί όρθιος για να προσευχηθεί. Έκανε λοιπόν τον κανόνα της προσευχής του καθισμένος στο κρεβάτι, στηριζόμενος από όλες τις πλευρές με μαξιλάρια. Τρεις ημέρες πριν από την κοίμησή του, ζήτησε από τον υποτακτικό να ξαπλώσει στο ίδιο δωμάτιο μαζί του.

Αυτό ποτέ άλλοτε δεν είχε συμβεί, και ο υποτακτικός ένιωσε μέσα του μια παράξενη ιερή ταραχή. Ο Δεσπότης κατάλαβε τον φόβο του και του είπε με αγάπη να σκεπαστεί με το δικό του ράσο. Του υποσχέθηκε ότι έτσι ο φόβος θα φύγει και ο ύπνος θα έρθει σύντομα γαλήνιος.

Πράγματι, ο υποτακτικός αποκοιμήθηκε αμέσως, μέσα σε ειρήνη και πνευματική προστασία. Μέσα στον ύπνο του ο υποτακτικός είδε όραμα, που προμηνούσε με σαφήνεια την επικείμενη κοίμηση του Αρχιεπισκόπου. Όταν τέλειωσε το όραμα, όλο του το σώμα τραντάχθηκε δυνατά και ξύπνησε ταραγμένος μέσα στο μισοσκόταδο.

Μπροστά του είδε τον Αρχιεπίσκοπο ξαπλωμένο ανάσκελα, με τα μάτια του υψωμένα προς τον ουρανό. Το πρόσωπό του έλαμπε με μια λάμψη που δεν ανήκε σε αυτόν τον κόσμο, και φανέρωνε ουράνια παρουσία. Ο Μελέτιος κάλεσε τον αφυπνισμένο υποτακτικό κοντά του και του είπε με χαμηλή και ήρεμη φωνή ότι θα φύγει σε τρεις ημέρες.

Του παρήγγειλε να μην πει τίποτα σε κανέναν για όσα είδε και άκουσε εκείνη τη νύχτα. Η κοίμηση του ιεράρχη συνέβη ακριβώς τρεις ημέρες αργότερα, στις είκοσι εννέα Φεβρουαρίου του χιλίων οκτακοσίων σαράντα. Λίγο πριν παραδώσει το πνεύμα του, ο Αρχιεπίσκοπος κοινώνησε με κατάνυξη τα Άχραντα Μυστήρια του Χριστού.

Η αναχώρησή του από τον κόσμο ήταν εξαιρετικά ειρηνική, ήρεμη και γεμάτη από βαθιά ουράνια γαλήνη. Το πολυβασανισμένο σώμα του τοποθετήθηκε στον ναό, για να το ασπαστούν για τελευταία φορά οι πιστοί. Όλος ο λαός του Χαρκόβου περίμενε τον Επίσκοπο του Κουρσκ, που θα προεξήρχε της εξοδίου ακολουθίας με δάκρυα.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του πνευματικού του, του πατρός Σεργίου, το σώμα του ιεράρχη παρέμενε εκπληκτικά μαλακό και ευλύγιστο. Όταν πλησίασε να το πλύνει με ροδόνερο, διαπίστωσε με έκπληξη ότι παρέμενε εύκαμπτο σαν ζωντανού ανθρώπου. Παρατήρησε τότε ότι το ωμοφόριο είχε γείρει στο πλάι και χρειαζόταν να επανατοποθετηθεί στη σωστή θέση.

Ο πατήρ Σέργιος υποκλίθηκε στον Αρχιεπίσκοπο σαν να ήταν ακόμη ζωντανός και ύστερα σήκωσε προσεκτικά το σώμα. Το ανασήκωσε όρθιο σε καθιστή στάση, διόρθωσε το ωμοφόριο και κατόπιν ξάπλωσε ξανά τον κεκοιμημένο. Όσοι παρακολουθούσαν τη σκηνή εκείνη έμειναν εκστατικοί από το θαυμαστό σημείο που τους χάρισε ο Κύριος.

Το ιερό λείψανο του Αρχιεπισκόπου Μελετίου ενταφιάστηκε σε κρύπτη κάτω από τον κάτω ναό της Μονής της Σκέπης. Σήμερα στην ίδια κρύπτη υπάρχει ναός αφιερωμένος στους Τρεις Ιεράρχες, που εορτάζουν την τριακοστή Ιανουαρίου. Εκεί τελούνταν μνημόσυνα για την ψυχή του ιεράρχη, σύμφωνα με τα αιτήματα των ευλαβών προσκυνητών.

Πάνω από το φέρετρο υψώνεται μια ιερή εικόνα του και μπροστά της φωτίζει διαρκώς μια ακοίμητη κανδήλα. Σπάνια πλέον σπάει η ησυχία του τόπου, μόνο από τα ταπεινά βήματα κάποιου προσκυνητή. Ο Άγιος Μελέτιος του Χαρκόβου τιμάται επίσης στις δώδεκα Φεβρουαρίου, ημέρα της ονομαστικής του εορτής, με ευλάβεια από τους πιστούς.