Άγιος Μάξιμος ο Γραικός, ο πολύπαθος μεταφραστής

Σε έναν τοίχο της φυλακής του, με κάρβουνο, ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός χάραξε έναν ολόκληρο Κανόνα στο Άγιο Πνεύμα που ψάλλεται μέχρι σήμερα. Ο μορφωμένος αυτός Έλληνας λόγιος, που είχε σπουδάσει στο Παρίσι, στη Φλωρεντία και στη Βενετία, πέρασε δεκάδες χρόνια αλυσοδεμένος στη μακρινή Μοσχοβία για χάρη της αλήθειας. Γεννήθηκε στην Άρτα της Ηπείρου, γύρω στα χίλια τετρακόσια εβδομήντα, και το κοσμικό του όνομα ήταν Μιχαήλ Τριβώλης, με καταγωγή από τον Μωρία.

Ο πατέρας του ήταν πλούσιος και επιφανής αξιωματούχος, και του χάρισε μια λαμπρή μόρφωση από τα πρώτα του χρόνια. Μαθήτευσε κοντά στον Ιωάννη Μόσχο και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ιταλία, σε σπουδαία πανεπιστήμια της εποχής. Σπούδασε στην Ελληνική σχολή της Βενετίας, στην Πάδοβα, στη Φλωρεντία και στο Μιλάνο, με δασκάλους όπως ο Ιανός Λάσκαρης και ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης.

Ταξίδεψε πολύ στην Ευρώπη και αφομοίωσε γλώσσες και επιστήμες, χωρίς ποτέ να ξεχάσει τη γνήσια ορθόδοξη παράδοση των πατέρων του. Η καρδιά του όμως ζητούσε κάτι βαθύτερο από τη γνώση των ανθρώπων και την αίγλη της Δύσης, γι αυτό στράφηκε προς το Άγιον Όρος. Γύρω στα χίλια πεντακόσια πέντε με χίλια πεντακόσια έξι έφτασε στον Άθω και έγινε μοναχός στην ιερά μονή Βατοπαιδίου, παίρνοντας το όνομα Μάξιμος.

Εκεί μελέτησε με ζήλο τα αρχαία χειρόγραφα που είχαν αφήσει στο Άγιον Όρος οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες Ανδρόνικος Παλαιολόγος και Ιωάννης Καντακουζηνός, οι οποίοι είχαν λάβει το μοναχικό σχήμα. Την ίδια εποχή ο Μέγας Πρίγκιπας της Μόσχας Βασίλειος ο Τρίτος θέλησε να καταγράψει τα ελληνικά χειρόγραφα της μητέρας του, της Σοφίας Παλαιολογίνας. Γι αυτόν τον σκοπό παρακάλεσε τον Πρώτο του Αγίου Όρους, τον ηγούμενο Συμεών, να του στείλει έναν ικανό και έμπιστο μεταφραστή.

Επιλέχθηκε ο Άγιος Μάξιμος, επειδή είχε γαλουχηθεί από τη νεότητά του με κοσμικά και εκκλησιαστικά βιβλία. Έφτασε στη Μοσχοβία γύρω στα χίλια πεντακόσια δεκαέξι και του ανατέθηκε αμέσως η μετάφραση πατερικών και λειτουργικών κειμένων στη σλαβονική γλώσσα. Άρχισε από το Ερμηνευμένο Ψαλτήριο και εργάστηκε με αφοσίωση, αν και η σλαβονική δεν ήταν η μητρική του γλώσσα.

Έτσι παρουσιάστηκαν κάποιες μικρές ανακρίβειες στις αποδόσεις του, καθώς προχωρούσε δύσκολα μέσα σε μια ξένη γλωσσική παράδοση. Ο Μητροπολίτης Μόσχας Βαρλαάμ εκτίμησε όμως βαθιά τον κόπο και τη μόρφωσή του. Όταν τη θέση του ανέλαβε ο Μητροπολίτης Δανιήλ, η κατάσταση άλλαξε εντελώς για τον ταπεινό λόγιο μοναχό.

Ο νέος ιεράρχης διέταξε τον Άγιο Μάξιμο να μεταφράσει στη σλαβονική την Εκκλησιαστική Ιστορία του Θεοδωρήτου Κύρου. Ο Άγιος αρνήθηκε σταθερά, εξηγώντας πως μέσα στο έργο περιέχονταν επιστολές του αιρετικού Αρείου, που θα μπορούσαν να βλάψουν τους ολιγομαθείς αναγνώστες. Αυτή η άρνηση δημιούργησε σοβαρή ρήξη ανάμεσα στον Μάξιμο και στον φιλόδοξο Μητροπολίτη της Μόσχας.

Παρά τις διαφωνίες όμως, ο Άγιος συνέχισε ακούραστα να εργάζεται για την πνευματική φώτιση της Ρωσίας. Έγραψε επιστολές εναντίον των μουσουλμάνων, των Ρωμαιοκαθολικών και των ειδωλολατρών της εποχής του. Μετέφρασε τα Υπομνήματα του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στα Ευαγγέλια του Ματθαίου και του Ιωάννη και συνέθεσε αρκετά δικά του πρωτότυπα κείμενα.

Όταν ο Μέγας Πρίγκιπας θέλησε να χωρίσει τη σύζυγό του Σολομωνία εξαιτίας της ατεκνίας της, ο Μάξιμος υψώσε άφοβα τη φωνή του. Του απέστειλε τα Διδακτικά του Κεφάλαια περί ορθής πίστεως, όπου του εξηγούσε ότι όφειλε να μην υποκύψει στα κτηνώδη πάθη του. Ο Πρίγκιπας δεν συγχώρεσε ποτέ αυτή την παρρησία και έκλεισε τον Άγιο Μάξιμο στη φυλακή.

Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε μια καινούργια, βαθιά πικρή περίοδος στη ζωή του. Τα μικρά λάθη των μεταφράσεών του θεωρήθηκαν τώρα σκόπιμες και ηθελημένες παραχαράξεις των ιερών κειμένων. Στη φυλακή υπέφερε σκληρά, αλλά μέσα από τα παθήματά του δέχτηκε και τη μεγάλη παρηγοριά του Θεού.

Του εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου και του είπε με γλυκύτητα να υπομείνει τον πρόσκαιρο πόνο για να λυτρωθεί από τα αιώνια βάσανα. Μέσα σε εκείνο το κελί χάραξε με κάρβουνο πάνω στον τοίχο τον περίφημο Κανόνα του προς το Άγιο Πνεύμα. Σε αυτόν παρακαλούσε τον Δεσπότη να γεμίσει την ψυχή του με το Πανάγιο Πνεύμα, όπως έθρεψε τον Ισραήλ με το μάννα στην έρημο.

Έπειτα από έξι ολόκληρα χρόνια φυλάκισης, οδηγήθηκε στο Τβερ, σε νέα μορφή περιορισμού. Εκεί έζησε υπό την επιστασία του καλόκαρδου επισκόπου Ακακίου, ο οποίος του φέρθηκε με σπάνια καλοσύνη και κατανόηση. Ο ίδιος ο Άγιος έγραψε αργότερα στην αυτοβιογραφία του ότι μέσα στη φυλακή και τη θλίψη παρηγορούσε την ψυχή του με την υπομονή.

Παρακαλούσε επίσης την αγαπημένη του ψυχή να μη θλίβεται για τα άδικα παθήματα, αφού όλα γίνονταν τελικά για το πνευματικό της όφελος. Έτσι μετέτρεψε τη μακρά δοκιμασία του σε αδιάκοπη προσευχή και θεολογική κατάθεση. Μόνο μετά από είκοσι ολόκληρα χρόνια στο Τβερ αποφάσισαν να του χαρίσουν την ελευθερία και να άρουν τον εκκλησιαστικό αφορισμό.

Ο Άγιος Μάξιμος, σχεδόν εβδομήντα ετών πια, πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου. Οι κακουχίες και ο αδιάκοπος κόπος είχαν λυγίσει το σώμα του, αλλά το πνεύμα του παρέμενε σθεναρό και φωτεινό μέχρι το τέλος. Ο ηγούμενος της Λαύρας τον περιέβαλε με πολλή αγάπη και εκτίμηση για το βαθύ πνευματικό του έργο.

Μαζί με τον υποτακτικό και μαθητή του Νείλο, μετέφρασε το Ψαλτήριο από τα ελληνικά στη σλαβονική γλώσσα. Συνέγραψε επίσης πολλά απολογητικά και ερμηνευτικά έργα, που έμειναν θησαυρός για την Εκκλησία της Ρωσίας. Εκοιμήθη οσιακά στις είκοσι μία Ιανουαρίου του χίλια πεντακόσια πενήντα έξι, στη Λαύρα του Αγίου Σεργίου.

Τον έθαψαν στον βορειοδυτικό τοίχο του ναού του Αγίου Πνεύματος της Λαύρας, με ευλάβεια και τιμή. Πολλά θαυμαστά σημεία και εκδηλώσεις της θείας χάριτος συνέβησαν στον τάφο του πολύπαθου αυτού Αγίου. Συντέθηκαν προς τιμήν του Τροπάριο και Κοντάκιο, ενώ εικονίζεται και στη Σύναξη των Αγίων του Ραντονέζ.

Η επίσημη αγιοκατάταξή του από τη Ρωσική Εκκλησία έγινε στις τριάντα μία Μαΐου του χίλια εννιακόσια ογδόντα οκτώ.