Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, ο στύλος της Ορθοδοξίας

Στη Σύνοδο της Φλωρεντίας ένας μόνο επίσκοπος αρνήθηκε να υπογράψει την ψευδοένωση με τη Ρώμη, και ήταν ο Μάρκος Εφέσου. Όταν ο πάπας Ευγένιος ο Τέταρτος πληροφορήθηκε την άρνησή του, αναφώνησε με πικρία ότι αφού δεν υπέγραψε ο Μάρκος, δεν κατάφεραν τίποτε. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το χίλια τριακόσια ενενήντα δύο από ευσεβείς γονείς, τον αρχιδικαστή Γεώργιο και τη Μαρία, κόρη του ιατρού Λουκά.

Είχε επίσης έναν μικρότερο αδερφό, τον Ιωάννη, που αργότερα έγινε φιλόσοφος και υμνογράφος του. Χάρη στα πλούσια πνευματικά του χαρίσματα έκανε λαμπρές θεολογικές και φιλοσοφικές σπουδές κοντά στους πιο φημισμένους δασκάλους της εποχής του. Μαθήτευσε στον Ιωάννη Χορτασμένο, που έγινε αργότερα μητροπολίτης Σηλυμβρίας, και στον μεγάλο φιλόσοφο Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα.

Ανάμεσα στους συμμαθητές του βρισκόταν και ο Βησσαρίων, ο μετέπειτα καρδινάλιος και άσπονδος αντίπαλός του στο ζήτημα της ένωσης. Από νωρίς δίδαξε στο φροντιστήριο του πατέρα του και, μετά τον θάνατό του, συνέχισε ο ίδιος το διδασκαλικό έργο. Διακρίθηκε ιδιαίτερα ως δάσκαλος της ρητορικής και μόρφωσε ανθρώπους που έλαμψαν αργότερα στην Εκκλησία και τα γράμματα.

Ανάμεσα στους μαθητές του ήταν ο Γεώργιος Γεννάδιος Σχολάριος, ο πρώτος πατριάρχης μετά την άλωση της Πόλης, ο Θεόδωρος Αγαλλιανός και ο μητροπολίτης Μηδείας Θεοφάνης. Στο εικοστό πέμπτο έτος της ηλικίας του αποφάσισε να εγκαταλείψει τον κόσμο και έφυγε σε μια μονή των Πριγκηπονήσων για να γίνει μοναχός. Εκεί τέθηκε κάτω από την πνευματική καθοδήγηση του ενάρετου γέροντα Συμεών, ο οποίος τον έκειρε μοναχό και του άλλαξε το όνομα.

Από Εμμανουήλ, που ήταν το αρχικό του όνομα, μετονομάστηκε σε Μάρκο και ξεκίνησε μια νέα πορεία αφιερωμένη στον Χριστό. Αργότερα μετακινήθηκε στη μονή των Μαγκάνων στην Κωνσταντινούπολη, όπου χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και συνέχισε με ζήλο το πνευματικό του έργο. Το χίλια τετρακόσια τριάντα έξι εκλέχθηκε αρχιεπίσκοπος Εφέσου, ποιμένας μιας περιοχής που βρισκόταν ήδη υπό την τουρκική κυριαρχία.

Λίγο αργότερα ακολούθησε τον αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγο στη Φεράρα και στη Φλωρεντία, όπου επρόκειτο να συγκληθεί η μεγάλη σύνοδος για την ένωση Ανατολής και Δύσης. Ο αυτοκράτορας ζητούσε στρατιωτική βοήθεια από τη Δύση, καθώς οι Τούρκοι πλησίαζαν απειλητικά στην Κωνσταντινούπολη. Στη σύνοδο της Φεράρας και της Φλωρεντίας ο Μάρκος αναδείχθηκε ο πιο θερμός και σταθερός υπέρμαχος της ορθόδοξης πίστης απέναντι στις λατινικές απαιτήσεις.

Αντέκρουσε με δύναμη τα επιχειρήματα των αντιπάλων του, αντλώντας από την καθαρή θεολογία και τη διδασκαλία των αγίων Πατέρων της Εκκλησίας. Όταν τα μέλη της δικής του αντιπροσωπείας προσπάθησαν να τον πιέσουν να δεχτεί τον όρο της ένωσης, αποκρίθηκε ότι σε θέματα ορθοδόξου πίστεως δεν χωρεί κανέναν είδους συμβιβασμός. Όλοι οι άλλοι ορθόδοξοι αντιπρόσωποι υπέγραψαν τελικά τον Τόμο της ένωσης, υποχωρώντας στις πολιτικές και θεολογικές πιέσεις.

Μόνον ο Μάρκος αρνήθηκε με σθένος να βάλει την υπογραφή του στο επαίσχυντο εκείνο κείμενο της ψευδοένωσης. Μετά την προδοτική σύναψη της ένωσης οι Βυζαντινοί εγκατέλειψαν την Ιταλία και επιβιβάστηκαν στα πλοία της επιστροφής τους. Ο αυτοκράτορας πήρε μαζί του τον άγιο Μάρκο στο αυτοκρατορικό πλοίο, και ύστερα από τρεισήμισι μήνες ταξιδιού έφτασαν τελικά στην Κωνσταντινούπολη.

Εκεί ο λαός υποδέχτηκε με εχθρότητα τους υπογράψαντες, αλλά αντίθετα τίμησε και δόξασε τον άγιο Μάρκο ως ομολογητή της αληθινής πίστης. Στις τέσσερις Μαΐου του χίλια τετρακόσια σαράντα ο Μάρκος αναγκάστηκε να δραπετεύσει από τη Βασιλεύουσα, επειδή η ζωή του κινδύνευε άμεσα από τους ενωτικούς. Κατέφυγε στην Έφεσο, την επισκοπή του, και για λίγο διάστημα ποίμανε το ποίμνιό του μέσα σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες.

Σύντομα όμως πιέστηκε και από τους Τούρκους και από τους ενωτικούς, και επιβιβάστηκε σε πλοίο με προορισμό το Άγιον Όρος. Εκεί είχε αποφασίσει να περάσει ήσυχα τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του, αφιερωμένος ολοκληρωτικά στην προσευχή. Όταν όμως το πλοίο σταμάτησε στη Λήμνο, αναγνωρίστηκε αμέσως και συνελήφθη ύστερα από αυτοκρατορική εντολή.

Φυλακίστηκε εκεί για δύο ολόκληρα χρόνια και υπέφερε πολλά, χωρίς ωστόσο να καμφθεί το φρόνημά του. Έγραφε στον ιερομόναχο Θεοφάνη ότι ο λόγος του Θεού και η δύναμη της αληθείας δεν δένονται με αλυσίδες, αλλά τρέχουν και ευοδώνονται ακόμη περισσότερο. Από τη Λήμνο εξαπέλυσε την περίφημη εγκύκλιο επιστολή του προς όλους τους ορθοδόξους χριστιανούς της οικουμένης.

Με αυτήν στηλίτευε τους ενωτικούς και τους χαρακτήριζε ψευδαποστόλους και δολίους εργάτες της παναιρετικής ψευδοενώσεως. Μετά την αποφυλάκισή του ο άγιος δεν μπόρεσε να αποσυρθεί στο Άγιον Όρος, εξαιτίας της σοβαρά κλονισμένης υγείας του. Επέστρεψε λοιπόν στην Κωνσταντινούπολη, όπου τον υποδέχτηκαν με τιμές μεγάλες ως άγιο και ομολογητή της πίστης.

Από τη μονή του Αγίου Γεωργίου των Μαγκάνων διηύθυνε πλέον τον αγώνα κατά των ενωτικών με επιστολές και πνευματικές νουθεσίες. Έγραφε συνεχώς σε μοναχούς και κληρικούς, ενθαρρύνοντάς τους να κρατούν την ορθή πίστη και να μη συνεργάζονται με τους υπογράψαντες την ένωση. Οι διωγμοί, οι εξουθενώσεις και οι πιέσεις επιδείνωσαν σημαντικά την ήδη επιβαρυμένη υγεία του γέροντα ιεράρχη.

Στις είκοσι τρεις Ιουνίου του χίλια τετρακόσια σαράντα τέσσερα, αφού κάλεσε κοντά του τα πνευματικά του παιδιά, ανέθεσε στον Γεώργιο Σχολάριο την αρχηγία του ανθενωτικού αγώνα. Έπειτα παρέδωσε γαλήνια την ψυχή του στον Κύριο, σε ηλικία μόλις πενήντα δύο ετών, αφήνοντας πίσω του φωτεινό παράδειγμα ομολογίας. Στον επικήδειο λόγο του ο Σχολάριος είπε ότι ο όσιος διέπρεψε ανάμεσα στους ιερείς και έλαμψε ανάμεσα στους αρχιερείς της Εκκλησίας.

Φάνηκε στερεότερος και από αδάμαντα στην προσπάθεια των ενωτικών να τον μεταθέσουν από την αλήθεια της πίστης. Αμέσως μετά την κοίμησή του ο Μάρκος τιμήθηκε από τον λαό ως άγιος και ομολογητής της ορθοδόξου πίστης. Αυτό μαρτυρεί με πόνο ακόμη και ο σύγχρονος και άσπονδος εχθρός του Ιωσήφ, ο ουνίτης επίσκοπος Μεθώνης, στα κείμενά του.

Έγραφε με αγανάκτηση ότι οι ορθόδοξοι δοξάζουν και υμνούν τον Παλαμά και τον Μάρκο Εφέσου, και ιστορούν εικόνες τους και πανηγυρίζουν τη μνήμη τους. Την πρώτη ακολουθία προς τιμήν του αγίου συνέθεσε ο αδερφός του Ιωάννης, ο φιλόσοφος και υμνογράφος της οικογένειας. Αρχικά η μνήμη του εορταζόταν στις είκοσι τρεις Ιουνίου, ημέρα της οσίας κοιμήσεώς του στην Κωνσταντινούπολη.

Όμως ο πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος, το χίλια τετρακόσια πενήντα έξι, όρισε με συνοδική πράξη να εορτάζεται στις δεκαεννέα Ιανουαρίου. Η ημερομηνία αυτή ήταν προφανώς ημέρα της ανακομιδής του ιερού του λειψάνου και της ταφής του στη μονή του Λαζάρου στον Γαλατά. Οι αγώνες του Μάρκου και του μαθητή του Γενναδίου αναγνωρίστηκαν επίσημα από τη μεγάλη σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως.

Η σύνοδος εκείνη ολοκληρώθηκε το χίλια τετρακόσια ογδόντα τέσσερα και κατέγραψε τα ονόματά τους ως αγίων Πατέρων στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας.