Ο Άγιος Σάββας ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος Σερβίας

Σε ηλικία μόλις δεκαεπτά ετών, ο Ραστισλάβος εγκατέλειψε κρυφά το βασιλικό παλάτι του πατέρα του και κατέφυγε στο ρωσικό μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος. Όταν ο πατέρας του έστειλε στρατιώτες να τον επαναφέρουν με την απειλή πολέμου, εκείνος τους μέθυσε σε ένα πλούσιο δείπνο και ανέβηκε στην κορυφή του πύργου της μονής για να ενδυθεί το αγγελικό σχήμα. Γεννήθηκε το έτος χίλια εκατόν εξήντα εννέα και ήταν ο τρίτος γιος του μεγάλου ηγεμόνα της Σερβίας, του ευλαβέστατου Στεφάνου Νεμάνια, και της πριγκίπισσας Άννας.

Από μικρό παιδί έδειχνε ιδιαίτερη αγάπη στις ιερές ακολουθίες, ενώ στάθηκε με κατάνυξη μπροστά στις άγιες εικόνες. Σε ηλικία δεκαπέντε ετών οι γονείς του τού εμπιστεύτηκαν τη διοίκηση της επαρχίας της Ερζεγοβίνης, όμως η ψυχή του δεν αναπαυόταν στις δόξες του κόσμου. Όταν συνάντησε στην αυλή του πατέρα του μια αντιπροσωπεία μοναχών από το Άγιον Όρος, άκουσε με δίψα τις διηγήσεις για την αγγελική ζωή στον κήπο της Παναγίας.

Οι τελευταίοι του δισταγμοί έσβησαν μπροστά στον λόγο του Κυρίου, ο οποίος ζητά αγάπη ανώτερη από κάθε φυσικό δεσμό. Αφού ντύθηκε το μοναχικό σχήμα και πήρε το όνομα Σάββας, οι απεσταλμένοι του πατέρα του ξύπνησαν και τον είδαν από τον πύργο να τους ρίχνει τα κομμένα μαλλιά του, τα βασιλικά του ενδύματα και ένα γράμμα παρηγοριάς προς τους γονείς του. Λίγο αργότερα μετέβη στη μεγάλη και ξακουστή Μονή Βατοπεδίου, όπου εκάρη μοναχός υπό τον γέροντα Μακάριο και θαύμασε όλους με την υπακοή και την ταπείνωσή του.

Επισκέφθηκε ξυπόλυτος όλα τα μοναστήρια και τα ασκητήρια του Άθω, ενώ έμαθε καλά την ελληνική γλώσσα και μετέφρασε στη σλαβική τους πατερικούς και λειτουργικούς θησαυρούς της Εκκλησίας. Χάρη στην επίδραση του γιου του, ο Στέφανος Νεμάνια παραιτήθηκε από τον θρόνο το έτος χίλια εκατόν ενενήντα έξι και ντύθηκε μοναχός με το όνομα Συμεών στη Μονή Στουντένιτσας. Αργότερα ανέβηκε και ο ίδιος στο Άγιον Όρος, όπου δέχθηκε τον γιο του ως πνευματικό του πατέρα.

Ο Σάββας διπλασίαζε τις δικές του ασκητικές προσπάθειες και σήκωνε επάνω του τους κόπους που δεν μπορούσε πλέον να αντέξει ο γέροντας πατέρας του από την προχωρημένη ηλικία. Με την έγκριση του αυτοκράτορα Αλεξίου Γ΄ Αγγέλου, οι δύο πρίγκιπες μοναχοί ίδρυσαν τη Μονή Χιλανδαρίου, η οποία έμελλε να γίνει κέντρο της σερβικής πίστης και εκκλησιαστικής παιδείας. Όταν εκοιμήθη ο όσιος Συμεών το έτος χίλια διακόσια, το σώμα του άρχισε σύντομα να αναβλύζει θαυματουργό μύρο.

Ο Σάββας απομονώθηκε σε κελί κοντά στις Καρυές, διψώντας να ζήσει μόνος με τον Θεό και βλέποντας μόνο προς τα ουράνια αγαθά. Στο μεταξύ, στη Σερβία οι δύο αδελφοί του, Στέφανος και Βούκαν, συγκρούστηκαν σε αιματηρό πόλεμο και κάλεσαν τον Σάββα να μεσολαβήσει. Εκείνος έφθασε στην πατρίδα του με τα θαυματουργά λείψανα του πατέρα του και οι δύο πρίγκιπες συμφιλιώθηκαν μπροστά στον τάφο του.

Παρέμεινε στη Σερβία, έγινε ηγούμενος της Μονής Στουντένιτσας και επιτέλεσε πλήθος αποστολικών έργων στον λαό του. Ίδρυσε τη μεγάλη Μονή της Ζίτσας, η οποία αργότερα έγινε η έδρα της σερβικής αρχιεπισκοπής. Στήριξε τους πιστούς στην ορθόδοξη πίστη και οργάνωσε τα μοναστήρια κατά τον αγιορείτικο κανόνα, ενώ στόλισε την πατρίδα του με ευαγγελικά ήθη και χριστιανικές παραδόσεις.

Μετά την αιματηρή άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους το έτος χίλια διακόσια τέσσερα, ο αδελφός του Στέφανος έδειξε διάθεση να στεφθεί από τον πάπα της Ρώμης, αναγνωρίζοντας έτσι την παπική αυθεντία. Ο Σάββας δεν δέχθηκε αυτούς τους συμβιβασμούς και, χωρίς να κρίνει τον αδελφό του, αποσύρθηκε ξανά στο Άγιον Όρος το έτος χίλια διακόσια δεκαέξι. Όταν το μύρο του πατέρα του σταμάτησε να αναβλύζει, οι Σέρβοι ζήτησαν τη μεσολάβησή του και έστειλε γράμμα στον αδελφό του μέσω του μαθητή του Ιλαρίωνα.

Μόλις διαβάστηκε η επιστολή μπροστά στον τάφο του οσίου Συμεών, το μύρο άρχισε πάλι να ρέει άφθονο, όχι μόνο από τον τάφο, αλλά και από τις άγιες εικόνες. Το έτος χίλια διακόσια δεκαεννέα μετέβη στη Νίκαια και συνάντησε τον αυτοκράτορα Θεόδωρο τον Πρώτο Λάσκαρη, ο οποίος του παραχώρησε πλήρη αυτονομία για τη Σερβική Εκκλησία. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γερμανός τον χειροτόνησε πρώτο αρχιεπίσκοπο Σερβίας, ενώ θείο φως περιέλουσε τον νέο ιεράρχη κατά την ημέρα της χειροτονίας του.

Επιστρέφοντας στην πατρίδα του, χειροτόνησε επισκόπους τους καλύτερους μαθητές του και έστεψε πανηγυρικά τον αδελφό του Στέφανο, ο οποίος έμεινε γνωστός ως Πρωτόστεπτος. Περιόδευσε όλη τη χώρα κηρύσσοντας την αληθινή πίστη, τη μετάνοια και την καθαρότητα των παραδόσεων, ενώ ίδρυσε εκκλησίες και μοναστήρια σε όλη τη Σερβία. Όταν ο βασιλιάς της Ουγγαρίας Ανδρέας ετοίμασε νέα εισβολή από φθόνο για τις επιτυχίες του, ο Σάββας στάλθηκε ως μεσολαβητής και τον κατέπεισε με τη δύναμη του λόγου του.

Μόλις επέστρεψε από τη διπλωματική αποστολή, ο αδελφός του Στέφανος πέθανε χωρίς να προλάβει να εκπληρώσει την επιθυμία του να γίνει μοναχός. Ο άγιος προσευχήθηκε με δάκρυα στον Κύριο και ο κεκοιμημένος επανήλθε στη ζωή, ώστε να λάβει το μοναχικό σχήμα με το όνομα Συμεών. Αφού κοινώνησε τα Άχραντα Μυστήρια, εκοιμήθη πάλι ειρηνικά εν αναμονή της αναστάσεως.

Μετά τη στέψη του ανηψιού του Ραδοσλάβου, ο αρχιεπίσκοπος ξεκίνησε προσκύνημα στους Αγίους Τόπους, όπου ασπάστηκε με δάκρυα τα μέρη που αγίασε ο Κύριος με την επί γης παρουσία του. Στη συνέχεια έφθασε στη Μονή του Αγίου Σάββα του Ηγιασμένου και παρέλαβε τη ράβδο του αγίου, σύμφωνα με την προφητεία που είχε αφήσει ο μέγας ασκητής για έναν ομώνυμό του ποιμένα από μακρινό λαό. Στη Νίκαια συνάντησε τον άγιο αυτοκράτορα Ιωάννη τον Τρίτο Βατάτζη και αποχαιρέτησε ξανά τους αδελφούς του στο Άγιον Όρος.

Όταν επέστρεψε στη Σερβία, βρήκε τον Ραδοσλάβο εκθρονισμένο από τους ευγενείς και τον αδελφό του Βλαδίσλαβο στον θρόνο, παντρεμένο με την κόρη του βούλγαρου βασιλιά Ιωάννη του Δευτέρου Ασέν. Αφού τακτοποίησε τα πράγματα του βασιλείου, παραιτήθηκε από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο και παρέδωσε τη διοίκηση της Σερβικής Εκκλησίας στον μαθητή του άγιο Αρσένιο τον Πρώτο. Έπειτα ξεκίνησε νέο προσκύνημα στους Αγίους Τόπους, στην Αίγυπτο, στο Σινά και στην Αντιόχεια, συγκεντρώνοντας άγια λείψανα και συνομιλώντας με μεγάλους ασκητές.

Καθώς πλησίαζε προς την Κωνσταντινούπολη ασθένησε βαριά, και αφού παρέμεινε λίγο καιρό στη Μονή του Ευεργέτη, κατέληξε στο Τύρνοβο της Βουλγαρίας, όπου τον υποδέχθηκε μεγαλόπρεπα ο βασιλιάς Ασέν. Εξαντλημένος από τα ταξίδια και τα πολλά χρόνια εκκλησιαστικής διακονίας, εκοιμήθη ειρηνικά στις δεκατέσσερις Ιανουαρίου του έτους χίλια διακόσια τριάντα πέντε. Πριν παραδώσει την ψυχή του στον Κύριο, εμπιστεύθηκε τον σερβικό λαό στη φιλανθρωπία του Θεού και ολοκλήρωσε την προσευχή του με τα λόγια του ιερού Χρυσοστόμου, δοξάζοντας τον Θεό για όλα.

Το πρόσωπό του έλαμπε από θείο φως κατά την ώρα της κοιμήσεως. Το ιερό σκήνωμά του τοποθετήθηκε αρχικά στον ναό των Σαράντα Μαρτύρων στο Τύρνοβο, και δύο χρόνια αργότερα ο βασιλιάς Βλαδίσλαβος μετέβη ο ίδιος για να ζητήσει από τον βούλγαρο ηγεμόνα τη μεταφορά του στη Σερβία. Τα λείψανα κατατέθηκαν στη Μονή της Μιλέσεβας, η οποία έγινε μεγάλο κέντρο προσκυνήματος και πηγή πολλών θαυμάτων για τους πιστούς.

Κατά τη διάρκεια της τουρκικής κατοχής, ο αιμοσταγής Σινάν πασάς έλαβε εντολή από τον σουλτάνο να καταπνίξει τις σερβικές εξεγέρσεις. Άρπαξε τα ιερά λείψανα και τα έκαψε στο Βελιγράδι στις είκοσι επτά Απριλίου του έτους χίλια πεντακόσια ενενήντα τέσσερα. Ωστόσο, ο ορθόδοξος λαός παρέμεινε αήττητος, διότι ο άγιος Σάββας συνεχίζει να μεσιτεύει στον ουρανό για την προστασία της Εκκλησίας.