Ιερομάρτυς Ιλαρίων, Αρχιεπίσκοπος Βερέι

Στο στρατόπεδο των Σολόβκι, ένας ψηλός και ρωμαλέος αρχιεπίσκοπος έπιανε ψάρια και μάντρωνε δίχτυα μαζί με άλλους δύο επισκόπους στην αποβάθρα Φιλομόνωφ. Εκεί, παραφράζοντας τους ύμνους της Πεντηκοστής, είπε με χαμόγελο πως άλλοτε οι αλιείς γίνονταν θεολόγοι και τώρα οι θεολόγοι γίνονται αλιείς. Ο ιερομάρτυς Ιλαρίων, κατά κόσμον Βλαντίμιρ Αλεξίεβιτς Τρόιτσκι, γεννήθηκε γύρω στα χίλια οκτακόσια ογδόντα πέντε και αναδείχθηκε σπουδαίος θεολόγος της Ρωσικής Εκκλησίας.

Υπήρξε εύγλωττος ιεροκήρυκας και άφοβος υπερασπιστής της αλήθειας του Χριστού μέσα σε χρόνια σκληρού διωγμού. Έγραψε πολλά βιβλία και μελέτες, με κορυφαίο έργο την Ενότητα της Εκκλησίας, που έμεινε σταθμός στη θεολογική γραμματεία. Η διδακτορική του διατριβή, ένα δοκίμιο για την ιστορία του εκκλησιαστικού δόγματος, ξεπερνούσε τις πεντακόσιες σελίδες και αποτελούσε άρτια τεκμηριωμένη ανάλυση.

Στη μεγάλη Σύνοδο του χίλια εννιακόσια δεκαεπτά εκφώνησε λαμπρή ομιλία, ζητώντας την αποκατάσταση του Πατριαρχείου Μόσχας, που είχε καταργήσει ο τσάρος Πέτρος ο Πρώτος τον δέκατο όγδοο αιώνα. Όταν ο άγιος Τύχων εκλέχθηκε Πατριάρχης, ο Ιλαρίων στάθηκε δίπλα του με αφοσίωση και θέρμη. Έγινε επίσκοπος στις είκοσι Μαΐου του χίλια εννιακόσια είκοσι, και έτσι ο φωτεινός λύχνος τοποθετήθηκε επάνω στη λυχνία της Εκκλησίας.

Από εκείνη τη στιγμή δεν θα γνώριζε πια ούτε δύο ολόκληρα χρόνια ελευθερίας μέσα στον κόσμο. Μόλις έξι μήνες πρόλαβε να συνεργαστεί στενά με τον Πατριάρχη Τύχωνα στο έργο της Εκκλησίας. Συνελήφθη και εξορίστηκε στο Αρχάγγελσκ για έναν ολόκληρο χρόνο, και έπειτα στάλθηκε σε σκληρό στρατόπεδο εργασίας.

Έζησε έξι χρόνια, από το χίλια εννιακόσια είκοσι τρία έως το χίλια εννιακόσια είκοσι εννέα, σε τόπο επτά βερστίων από τα Σολόβκι. Στους κρατουμένους έμεινε αξέχαστος ως ψηλός, ρωμαλέος άνδρας με καστανά μαλλιά και φωτεινό βλέμμα. Τα προσωπικά αντικείμενα δεν είχαν καμία αξία γι’ αυτόν, γι’ αυτό μοίραζε αμέσως ό,τι του ζητούσαν οι συγκρατούμενοι.

Ποτέ δεν θύμωνε όταν τον ενοχλούσαν ή τον πρόσβαλλαν, αλλά διατηρούσε χαρούμενο πρόσωπο και πράο τρόπο. Το καλοκαίρι του χίλια εννιακόσια είκοσι πέντε τον μετέφεραν από το στρατόπεδο στη φυλακή του Γιαροσλάβλ. Εκεί τον μεταχειρίστηκαν με μεγαλύτερη επιείκεια και του παραχώρησαν ορισμένες διευκολύνσεις.

Του επέτρεπαν να δέχεται θρησκευτικά βιβλία και να συνομιλεί φιλικά με τον διευθυντή στο γραφείο του. Ο ίδιος θεωρούσε εκείνη την περίοδο στη φυλακή του Γιαροσλάβλ ως το καλύτερο διάστημα ολόκληρης της εγκάθειρξής του. Την επόμενη άνοιξη επέστρεψε στα Σολόβκι, για να συνεχίσει την ίδια σκληρή ζωή του ομολογητή.

Το χίλια εννιακόσια είκοσι εννέα οι κομμουνιστές αποφάσισαν να τον εξορίσουν στην Άλμα Άτα, βαθιά στην κεντρική Ασία. Κατά τη μεγάλη του διαδρομή προς τον νότο, από τα παγωμένα βόρεια εδάφη, τον λήστεψαν και υπέφερε ανείπωτες στερήσεις. Όταν έφτασε στην Πετρούπολη, ήταν άρρωστος από τύφο, γεμάτος παράσιτα και ντυμένος με κουρέλια.

Όταν τον πληροφόρησαν ότι έπρεπε να τον ξυρίσουν, απάντησε με γαλήνη πως μπορούσαν πλέον να κάνουν ό,τι ήθελαν μαζί του. Από το νοσοκομείο της φυλακής έγραψε ότι η μοίρα του θα κρινόταν το Σάββατο, και αμφέβαλλε αν θα ζούσε. Ο άγιος Ιλαρίων κοιμήθηκε σε ηλικία σαράντα τεσσάρων ετών μέσα στο νοσοκομείο της φυλακής, στις δεκαπέντε Δεκεμβρίου του χίλια εννιακόσια είκοσι εννέα.

Το σώμα του τοποθετήθηκε σε ένα φέρετρο φτιαγμένο πρόχειρα από λίγες σανίδες και παραδόθηκε στους οικείους του. Ο άλλοτε ρωμαλέος αρχιεπίσκοπος είχε γίνει ένας αξιοθρήνητος ασπρομάλλης γέροντας. Μια συγγενής του λιποθύμησε μόλις αντίκρισε το αγιασμένο εκείνο λείψανο.

Ο μητροπολίτης Σεραφείμ Τσιτσαγκώφ πρόσφερε λευκά αρχιερατικά άμφια για τον κεκοιμημένο και τον τοποθέτησε σε καλύτερο φέρετρο, καθώς άξιζε στον ομολογητή. Ο ίδιος μητροπολίτης προέστη της εξοδίου ακολουθίας, βοηθούμενος από έξι επισκόπους και αρκετούς ιερείς της Εκκλησίας. Ο άγιος τάφηκε στη Μονή Νοβοντέβιτσι, η οποία υποδέχθηκε με ευλάβεια το τίμιο σκήνωμα.

Η μνήμη του τιμάται στις δεκαπέντε Δεκεμβρίου, ημέρα της οσιακής κοιμήσεώς του στα χίλια εννιακόσια είκοσι εννέα. Τιμάται επίσης στις δέκα Μαΐου, ημέρα της αγιοκατατάξεώς του, η οποία πραγματοποιήθηκε το χίλια εννιακόσια ενενήντα εννέα. Εορτάζεται ακόμη την τρίτη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή, μαζί με όλους τους αγίους της Πετρούπολης.

Στις έντεκα Ιουλίου τιμάται η εύρεση των τιμίων λειψάνων του, που έγινε το χίλια εννιακόσια ενενήντα οκτώ. Τέλος, μνημονεύεται την Κυριακή πλησιέστερα προς τις είκοσι έξι Αυγούστου, με όλους τους αγίους της Μόσχας. Η ζωή του παραμένει φωτεινό παράδειγμα θεολογικής βαθύτητας, ταπείνωσης και ανδρείας.

Διδάσκει πως ο αληθινός θεολόγος γίνεται και αλιεύς ψυχών, ακολουθώντας με χαρά τον δρόμο του σταυρού. Στο πρόσωπό του η Εκκλησία τιμά έναν γνήσιο ομολογητή των δύσκολων χρόνων.