Ιωάννης ο Δαμασκηνός, η λύρα του Πνεύματος

Όταν ο χαλίφης διέταξε να κοπεί το δεξί του χέρι, εκείνος πέρασε όλη τη νύχτα γονατιστός μπροστά στην εικόνα της Παναγίας. Το πρωί η παλάμη του είχε ξαναενωθεί με το μπράτσο, και μόνο μια κόκκινη γραμμή θύμιζε τον φοβερό ακρωτηριασμό. Έτσι ο σπουδαίος υπουργός της Δαμασκού άφησε πίσω τιμές και πλούτη και έγινε ο μελωδός που γέμισε με ύμνους όλη την Εκκλησία.

Η Δαμασκός, η μεγάλη μητρόπολη της Συρίας, είχε πέσει στα χέρια των Αράβων το έτος εξακόσια τριάντα πέντε, και οι χριστιανοί υπέφεραν διωγμούς και βαρείς φόρους. Στην αυλή του χαλίφη Αβδούλ Μαλίκ υπηρετούσε ο Σέργιος Μανσούρ, άνθρωπος έντιμος και ευσεβής, που είχε αναλάβει τις υποθέσεις των χριστιανών. Από αυτόν τον γενναιόδωρο πατέρα, που εξαγόραζε αιχμαλώτους με τη μεγάλη του περιουσία, γεννήθηκε γύρω στο έτος εξακόσια εβδομήντα πέντε ο άγιος Ιωάννης.

Ο μικρός Ιωάννης μεγάλωσε μαζί με τον θετό αδελφό του Κοσμά, ορφανό από τα παιδικά του χρόνια. Ο Σέργιος υιοθέτησε το παιδί με αγάπη και φρόντισε να μορφωθούν τα δύο αδέρφια με την καλύτερη δυνατή παιδεία. Στην αγορά των σκλάβων ο Σέργιος εξαγόρασε έναν λόγιο Ιταλό μοναχό, που ονομαζόταν επίσης Κοσμάς, και του εμπιστεύτηκε την εκπαίδευση των δύο παιδιών.

Ο μοναχός τους δίδαξε όλες τις επιστήμες της εποχής, τη φιλοσοφία, τη γεωμετρία, την αστρονομία, τη ρητορική και τη μουσική. Τα παιδιά είχαν χάρισμα και σεμνότητα, και πρόκοψαν τόσο γρήγορα στα γράμματα ώστε ο δάσκαλος ξεπεράστηκε από τους μαθητές του. Όταν ο γέροντας Κοσμάς διαπίστωσε πως δεν είχε τίποτε άλλο να τους μάθει, ζήτησε να αποσυρθεί στη λαύρα του αγίου Σάββα.

Ο Ιωάννης κατείχε άριστα την ελληνική και την αραβική γλώσσα και βοηθούσε τον πατέρα του στη διοίκηση. Μετά τον θάνατο του Σεργίου, ο χαλίφης Βαλίντ τον τοποθέτησε στη θέση του πατέρα του εξαιτίας της ξεχωριστής του ικανότητας. Στην Κωνσταντινούπολη όμως ο αυτοκράτορας Λέων ο Τρίτος Ίσαυρος ξεκίνησε φοβερό διωγμό κατά των ιερών εικόνων, καίγοντας και βασανίζοντας όσους τις τιμούσαν.

Ο Ιωάννης άναψε από ζήλο για την αλήθεια και πήρε στα χέρια του τον κάλαμο της θεολογίας. Άρχισε να στέλνει από τη Δαμασκό επιστολές προς τους ορθοδόξους πιστούς, για να τους στηρίξει στην παράδοση της Εκκλησίας. Με βάση την Αγία Γραφή και τους θεοφόρους πατέρες, ο Ιωάννης παρουσίαζε τη θεολογία της τιμής των εικόνων με σαφήνεια και δύναμη.

Τα κείμενά του εξαπλώθηκαν σε όλη την αυτοκρατορία και κέντρισαν την οργή του Λέοντα, που δεν μπορούσε να τον φτάσει με τα στρατεύματά του. Ο αυτοκράτορας κατέφυγε στη συκοφαντία και πλαστογράφησε επιστολή, σαν να την έστελνε ο Ιωάννης, που υποτίθεται πως πρότεινε να παραδώσει τη Δαμασκό. Ο χαλίφης πίστεψε τη δόλια κατηγορία και διέταξε με οργή να κοπεί το δεξί χέρι του πιστού του συμβούλου.

Το βράδυ ο άγιος παρακάλεσε τον χαλίφη να του επιστρέψει το κομμένο χέρι του, για να το θάψει στο σπίτι του. Πήρε το ακρωτηριασμένο μέλος, μπήκε στο παρεκκλήσι του και έπεσε με δάκρυα μπροστά στην εικόνα της Θεοτόκου. Παρακάλεσε με συντριβή την Παναγία να του χαρίσει την υγεία του χεριού, ώστε να γράψει ύμνους προς δόξα του Υιού της.

Καθώς αποκοιμήθηκε από την εξάντληση, είδε την αγία εικόνα να ζωντανεύει και άκουσε τη γλυκιά φωνή της Μητέρας του Θεού να τον παρηγορεί. Όταν ξύπνησε, το χέρι του ήταν κολλημένο στη θέση του, με μόνη ένδειξη μια κόκκινη γραμμή στον καρπό. Όταν ο χαλίφης έμαθε το θαύμα, αναγνώρισε την αδικία του και θέλησε να τον επαναφέρει στο αξίωμά του με μεγαλύτερες τιμές.

Ο άγιος όμως αρνήθηκε σταθερά, αφιέρωσε το χέρι του στη δοξολογία της Παναγίας και στην υπεράσπιση της ορθοδόξου πίστεως. Μοίρασε όλη του την περιουσία στους φτωχούς, ελευθέρωσε τους δούλους του και πήγε μαζί με τον Κοσμά στα Ιεροσόλυμα. Εκεί ζήτησε να γίνει απλός μοναχός στη λαύρα του αγίου Σάββα, μακριά από κάθε κοσμική δόξα.

Ο ηγούμενος τον εμπιστεύτηκε σε έναν αυστηρό και έμπειρο γέροντα, που γνώριζε να ασκεί στην ταπείνωση και την υπακοή. Ο γέροντας απαγόρευσε στον Ιωάννη να ασχοληθεί με φιλοσοφία, ποίηση, μουσική και συγγραφή, και του ανέθεσε ταπεινές χειρωνακτικές εργασίες. Μια φορά τον έστειλε στη Δαμασκό να πουλήσει καλάθια σε υπερβολικά υψηλή τιμή, ντυμένον με κουρέλια κάτω από τον καυτό ήλιο.

Κανείς δεν αναγνώρισε τον πρώην υπουργό, μέχρι που τον είδε ο παλιός του υπηρέτης και αγόρασε όλα τα καλάθια από σπλαχνική αγάπη. Ο Ιωάννης επέστρεψε στη μονή ως νικητής του εαυτού του, έχοντας ποδοπατήσει την υπερηφάνεια και τη μάταιη δόξα του κόσμου. Κάποτε πέθανε ένας αδελφός της λαύρας, και ο πενθών αδελφός του παρακαλούσε τον Ιωάννη να γράψει έναν παρηγορητικό ύμνο.

Ο άγιος δίστασε από φόβο μήπως παραβεί την εντολή του γέροντα, υποχώρησε όμως από συμπάθεια στον πόνο του μοναχού. Συνέθεσε τότε τα συγκινητικά νεκρώσιμα τροπάρια, μεταξύ των οποίων το γνωστό «ποία του βίου τρυφή διαμένει αμέτοχος λύπης», που ψάλλονται μέχρι σήμερα στις εξόδιες ακολουθίες. Ο γέροντας τον άκουσε να τα τραγουδά και τον έδιωξε αμέσως από το κελί για την παρακοή του.

Ο Ιωάννης έκλαψε με πίκρα στα πόδια του και ζήτησε συγχώρηση, ενώ και άλλοι πατέρες μεσίτεψαν για χάρη του. Ο αυστηρός γέροντας έβαλε ως επιτίμιο να καθαρίσει με τα ίδια του τα χέρια όλους τους βόθρους και τα ακάθαρτα μέρη της λαύρας. Ο μαθητής έτρεξε με χαρά να εκπληρώσει την ταπεινωτική εντολή, αγγίζοντας με τη θεραπευμένη παλάμη του τις ακαθαρσίες.

Τότε η Παναγία εμφανίστηκε στον γέροντα και του έδωσε εντολή να αφήσει ελεύθερο τον μαθητή του. Του φανέρωσε πως η πηγή της μελωδίας του Ιωάννη θα πότιζε όλη την οικουμένη και θα κατέκλυζε τις αιρέσεις με γλυκύτητα. Από τότε ο Ιωάννης άρχισε να γράφει χωρίς εμπόδιο τα θεόπνευστα συγγράμματα και τους θεσπέσιους ύμνους του.

Έγραψε τον αναστάσιμο κανόνα του Πάσχα, που ψάλλεται κάθε χρόνο, και συνέθεσε το μεγαλύτερο μέρος της Παρακλητικής, με τους αναστάσιμους ύμνους των οκτώ ήχων. Υπήρξε επίσης συντάκτης πολλών εξαίσιων κανόνων και ύμνων προς τιμήν του Κυρίου, της Θεοτόκου και των αγίων. Ο Θεός του χάρισε όχι μόνο το ποιητικό χάρισμα, αλλά και τη δύναμη της ακριβούς θεολογικής έκφρασης.

Συγκεφαλαίωσε με σαφήνεια όσα είχαν διδάξει οι μεγάλοι πατέρες, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Μέγας Βασίλειος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος Νύσσης και ο Μάξιμος ο Ομολογητής. Συνέγραψε την περίφημη τριλογία με τίτλο «Πηγή γνώσεως», όπου παρουσιάζει με θαυμαστή ακρίβεια τα ουσιώδη της χριστιανικής πίστεως. Το τρίτο μέρος, η «Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως», αποτελεί ως σήμερα τον ασφαλέστερο οδηγό για τα δόγματα της Εκκλησίας.

Στις τρεις μεγάλες πραγματείες του υπέρ των αγίων εικόνων, που έγραψε μεταξύ των ετών εφτακόσια είκοσι έξι και εφτακόσια τριάντα, στήριξε το θεολογικό θεμέλιο της τιμής τους πάνω στο μυστήριο της σαρκώσεως του Λόγου. Εκοιμήθη ειρηνικά την τέταρτη Δεκεμβρίου του έτους εφτακόσια σαράντα εννέα στη μονή του αγίου Σάββα, όπου μέχρι σήμερα τιμάται η σπηλιά της ασκήσεώς του.