Ο Άγιος Αμφιλόχιος και η μεγάλη μάχη για τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος

Έφυγε μέσα στη νύχτα από το δικαστικό βήμα της Κωνσταντινούπολης, όταν η αθωότητά του τον έσπρωξε να βοηθήσει έναν εγκληματία και αμαύρωσε άθελά του τη φήμη του. Λίγα χρόνια αργότερα, ένας άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε τρεις συνεχόμενες νύχτες στη σπηλιά του και τον οδήγησε σε άδεια εκκλησία, όπου άνδρες λευκοφορεμένοι τον χειροτόνησαν επίσκοπο Ικονίου. Γεννήθηκε ανάμεσα στα έτη τριακόσια σαράντα και τριακόσια σαράντα πέντε, σε αριστοκρατική και ευσεβή οικογένεια της Καππαδοκίας, και ανατράφηκε με βαθιά χριστιανική παιδεία από τον πατέρα του.

Η θεία του Νόννα ήταν μητέρα του Γρηγορίου του Θεολόγου, και έτσι ο Αμφιλόχιος μεγάλωσε δεμένος με τους τρεις μεγάλους Πατέρες της Καππαδοκίας. Σπούδασε λαμπρά τη ρητορική στην Αντιόχεια, κοντά στον ξακουστό Λιβάνιο, μαζί με τον αδελφό του Ευφήμιο. Έπειτα ακολούθησε με επιτυχία τη δικηγορία στην Κωνσταντινούπολη και απέκτησε νωρίς φήμη για τη γνώση και την εντιμότητά του.

Βοηθούσε με προθυμία όσους υπέφεραν από αδικία, μέχρι που η ίδια του η καλοσύνη τον έφερε σε δύσκολη θέση. Γύρω στο έτος τριακόσια εξήντα εγκατέλειψε την κοσμική σταδιοδρομία και αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στον Θεό, με την παρότρυνση του εξαδέλφου του Γρηγορίου του Θεολόγου. Είχε σχεδιάσει μαζί με τον φίλο του Ηρακλείδη να αποσυρθούν στην έρημο, για να δοθούν χωρίς κοσμικές μέριμνες στην άσκηση και στη θεωρία.

Παραιτήθηκε όμως εν μέρει από το σχέδιο, για να φροντίσει τον γέροντα και άρρωστο πατέρα του στο σπίτι τους στα Οζίζαλα. Εκείνη την περίοδο γνώρισε τον Μέγα Βασίλειο και έγινε αγαπημένος φίλος του και σταθερός συνομιλητής στην αλληλογραφία. Μιμούνταν τον τρόπο ζωής του μεγάλου διδασκάλου της Καισαρείας, με αυστηρή νηστεία, προσευχή και μελέτη των Γραφών.

Από το έτος τριακόσια εβδομήντα, όταν ο Βασίλειος έγινε επίσκοπος, ο Αμφιλόχιος απέφευγε προσεκτικά τις επισκέψεις, από φόβο μήπως τον καλέσει στην ποιμαντική διακονία. Έζησε σχεδόν σαράντα χρόνια ως αυστηρός ασκητής στην έρημο, μέχρι που ο Κύριος τον ανέδειξε φωτεινό λυχνάρι της Εκκλησίας. Η ταπεινή του ψυχή απέφευγε τη δόξα, ωστόσο ο Θεός είχε άλλο σχέδιο.

Το έτος τριακόσια εβδομήντα τρία, οι κάτοικοι του Ικονίου, πρωτεύουσας της νέας επαρχίας της Λυκαονίας, ζήτησαν από τον Μέγα Βασίλειο να τους βρει επίσκοπο. Ο Βασίλειος επέλεξε χωρίς δισταγμό τον Αμφιλόχιο, τον οποίο θεωρούσε πνευματικό του παιδί. Παρά τις αντιρρήσεις του, ο άγιος δέχθηκε τελικά τη βαριά διακονία, αφού πληροφορήθηκε την εκλογή του και μέσα από αγγελική οπτασία.

Τα προβλήματα της νεοσύστατης Εκκλησίας ήταν πολλά, ενώ σε ολόκληρη την Ανατολή η πίστη κινδύνευε από τη φιλοαρειανική στάση του αυτοκράτορα Ουάλη. Με τη βοήθεια του Μεγάλου Βασιλείου και οπλισμένος με ακλόνητη πίστη, ο Αμφιλόχιος πολέμησε ακούραστα την αίρεση με λόγο, με συγγραφές και με το παράδειγμα της άγιας ζωής του. Επειδή ήταν ταπεινός, δεν εμπιστευόταν την προσωπική του κρίση σε δογματικά ζητήματα, αλλά ζητούσε πάντοτε τη συμβουλή του δασκάλου του.

Ο Μέγας Βασίλειος μάλιστα του αφιέρωσε την περίφημη πραγματεία του για το Άγιο Πνεύμα, όπου υπερασπίζεται και τις αρχαίες άγραφες παραδόσεις της Εκκλησίας. Ανάμεσά τους είναι το σημείο του σταυρού, η στροφή προς την ανατολή κατά την προσευχή και η όρθια στάση τις Κυριακές. Μετά την κοίμηση του Μεγάλου Βασιλείου, στην οποία παραβρέθηκε το έτος τριακόσια εβδομήντα εννέα, ο Αμφιλόχιος συνέχισε τον αγώνα εναντίον των μαθητών του Μακεδονίου, οι οποίοι αρνούνταν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος.

Ανέπτυξε και υπερασπίστηκε τη διδασκαλία του δασκάλου του σε τοπική σύνοδο και κυρίως στη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο. Η σύνοδος αυτή συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το έτος τριακόσια ογδόντα ένα, με τη συμμετοχή του Γρηγορίου του Θεολόγου, του Γρηγορίου Νύσσης και χιλίων πενήντα θεοφόρων Πατέρων. Εκεί διακηρύχθηκε επίσημα η πλήρης θεότητα του Αγίου Πνεύματος, ομοούσιου με τον Πατέρα και τον Υιό.

Καθώς ο νέος αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μέγας δεν ήταν ακόμη στέρεος στην ορθόδοξη πίστη για τη θεότητα του Λόγου, ο άγιος αποφάσισε να του δώσει ένα ζωντανό μάθημα. Πήγε μια ημέρα στο παλάτι και χαιρέτησε τον αυτοκράτορα με τιμή, αλλά αγνόησε επίτηδες τον γιο του Αρκάδιο, που καθόταν δίπλα του. Ο Θεοδόσιος εξοργίστηκε και διέταξε να βγάλουν τον επίσκοπο έξω από την αίθουσα.

Ο άγιος τότε στράφηκε προς τον αυτοκράτορα και του είπε με παρρησία ότι, όπως εκείνος δεν υπομένει την περιφρόνηση προς τον γιο του, έτσι και ο Θεός Πατέρας δεν ανέχεται την περιφρόνηση προς τον Υιό του. Ο Θεοδόσιος κατάλαβε αμέσως το βαθύ νόημα της κίνησης και ζήτησε συγχώρεση από τον επίσκοπο. Έστειλε αμέσως διατάγματα σε όλη την αυτοκρατορία, ώστε οι αρειανοί να απομακρυνθούν από τις πόλεις και τους ναούς.

Λίγο αργότερα, στη Λυκαονία εισχώρησε και η αίρεση των μεσσαλιανών, και ο άγιος έσπευσε να προστατεύσει ξανά το ποίμνιό του. Τους ήλεγξε προσωπικά με το θεόσοφο λόγο του και έπειτα παραβρέθηκε στη σύνοδο της Σίδης της Παμφυλίας, όπου η αίρεση καταδικάστηκε επίσημα. Με την επιστροφή του στο Ικόνιο, βόσκησε το ποίμνιό του σε χλοερούς τόπους της ορθόδοξης πίστης, ανεβάζοντάς το στην άσκηση των ευαγγελικών αρετών.

Η προσευχή του ήταν τόσο θερμή, ώστε χάρισε θεραπείες σε ασθενείς, ψυχικές και σωματικές. Άφησε λόγους και ομιλίες για την ορθόδοξη πίστη, από τις οποίες σώζονται ελάχιστες, και κοιμήθηκε ειρηνικά σε βαθύ γήρας, γύρω στο έτος τριακόσια ενενήντα τέσσερα.