Άγιος Μητροφάνης, ο πρώτος επίσκοπος Βορονεζίας

Όταν ο τσάρος Πέτρος ο Πρώτος σήκωσε ο ίδιος το φέρετρο του κεκοιμημένου ιεράρχη, ομολόγησε δημόσια ότι έχασε τον τελευταίο άγιο γέροντα της αυλής του. Λίγο πριν, ο ίδιος αυτός ιεράρχης είχε τολμήσει να αρνηθεί την είσοδο στο παλάτι, επειδή εκεί υπήρχαν αγάλματα ειδωλολατρικών θεών. Ο Άγιος Μητροφάνης γεννήθηκε την ογδόη Νοεμβρίου του χίλια εξακόσια είκοσι τρία, σε ευσεβή οικογένεια ιερατικής καταγωγής, και ονομάστηκε στον κόσμο Μιχαήλ.

Μέχρι τα σαράντα του χρόνια έζησε μέσα στον κόσμο, παντρεμένος, με έναν γιο που ονομαζόταν Ιωάννης, υπηρετώντας ως εφημέριος στο χωριό Σιντόροβο. Το χωριό αυτό βρισκόταν κοντά στον ποταμό Μολόχτα, παραπόταμο του Τέζα, λίγο έξω από την πόλη Σούι. Όταν πέθανε η πρεσβυτέρα του, αποφάσισε να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον Θεό και πήρε τον δρόμο της μοναχικής ζωής.

Έλαβε το αγγελικό σχήμα στη Μονή Κοιμήσεως της Ζολοτνικόφσκαγια, το έτος χίλια εξακόσια εξήντα τρία, μετονομασθείς Μητροφάνης. Στο Συνοδικό της μονής η μνεία του ξεκινά με τη φράση «Καταγωγή του μαύρου κλήρου Μητροφάνης από το Σιντόροβο», δείχνοντας ότι ο μοναχός αυτός σημάδεψε εξαρχής τον τόπο. Μετά από τρία χρόνια μοναχικής ζωής, ο ιερομόναχος Μητροφάνης εκλέχθηκε ηγούμενος στη μονή του Αγίου Κοσμά της Γιακρόμα, την οποία διηύθυνε δέκα ολόκληρα χρόνια με ζήλο και διάκριση.

Με δικές του φροντίδες ανεγέρθηκε εκεί ναός προς τιμή της Αχειροποιήτου εικόνας του Σωτήρος, ένα έργο που έδειξε τον πνευματικό του προσανατολισμό. Ο Πατριάρχης Ιωακείμ, όταν πληροφορήθηκε για τη βαθιά ευσέβειά του, τον ανύψωσε το έτος χίλια εξακόσια εβδομήντα πέντε σε αρχιμανδρίτη της Μονής Μακάριεφ-Ούνζα. Υπό την επίβλεψή του οικοδομήθηκε πέτρινος ναός προς τιμή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, μαζί με τράπεζα και κωδωνοστάσιο.

Στη Σύνοδο της Μόσχας, που συγκλήθηκε στα έτη χίλια εξακόσια ογδόντα ένα έως χίλια εξακόσια ογδόντα δύο, αποφασίστηκε η αύξηση των επισκοπών και η ίδρυση νέων μητροπολιτικών ναών στη Βορονεζία, στο Ταμπόφ, στο Χολμογκόρ και στο Μέγα Ουστιούγκ. Στόχος ήταν η αντιμετώπιση του παλαιοτυπικού σχίσματος και η ενίσχυση της χριστιανικής παιδείας του λαού. Ο Άγιος Μητροφάνης κλήθηκε στην πρωτεύουσα και, στις δύο Απριλίου του χίλια εξακόσια ογδόντα δύο, χειροτονήθηκε επίσκοπος Βορονεζίας από τον Πατριάρχη Ιωακείμ μαζί με δεκαέξι αρχιερείς.

Η αρχή της επισκοπικής του διακονίας συνέπεσε με τη διαμάχη για τη διαδοχή του θρόνου και με ένα ταραγμένο εκκλησιαστικό σχίσμα στη ρωσική γη. Φθάνοντας στη Βορονεζία, ο Άγιος έστειλε αμέσως εγκύκλιο στους ιερείς της επαρχίας του, καλώντας τους σε ηθική ανανέωση και πνευματική επαγρύπνηση. «Σεβάσμιοι ιερείς του Υψίστου Θεού», έγραφε, «οδηγοί του ποιμνίου του Χριστού, πρέπει να έχετε νου φωτισμένο από το φως της λογικής».

Τους θύμιζε ότι ο ίδιος ο Κύριος ζήτησε τρεις φορές από τον Πέτρο να ποιμάνει τα πρόβατά Του. Ο ποιμένας, έλεγε, φροντίζει το ποίμνιο με τρεις τρόπους: με τη διδασκαλία του λόγου, με την προσευχή και τη χάρη των Μυστηρίων, και με το παράδειγμα της ζωής του. Παρότρυνε τους ιερείς να φωτίζουν τους απίστους με το Άγιο Βάπτισμα και να οδηγούν τους αμαρτωλούς σε ειλικρινή μετάνοια.

Τόνιζε επίσης να φροντίζουν τους ασθενείς, ώστε κανείς να μη φεύγει από αυτή τη ζωή χωρίς τη Θεία Κοινωνία και το Άγιο Ευχέλαιο. Ο λόγος του ήταν θερμός, πατρικός και γεμάτος ευθύνη για τις ψυχές των ανθρώπων που του εμπιστεύθηκε η Εκκλησία. Ο Άγιος άρχισε το αρχιερατικό του έργο με την οικοδόμηση νέου καθεδρικού ναού προς τιμή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στη θέση ενός παλιού ξύλινου ναού.

Το έτος χίλια εξακόσια ενενήντα δύο εγκαινιάστηκε ο νέος καθεδρικός μαζί με παρεκκλήσια του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Αγίου Νικολάου. Στα είκοσι χρόνια της επισκοπείας του οι ναοί της επαρχίας αυξήθηκαν από εκατόν ογδόντα δύο σε διακόσιους τριάντα εννέα. Ιδρύθηκαν επίσης δύο νέες μονές, η Μονή της Αναλήψεως Κοροτογιάκσκ και η Μονή της Αγίας Τριάδος Μπιτιούγκσκ.

Στις παλαιές μονές φρόντισε να σταματήσουν οι ατασθαλίες και η αταξία, επιβάλλοντας αυστηρή τήρηση του μοναχικού κανόνα. Ο πρώτος επίσκοπος Βορονεζίας στάθηκε αληθινός πατέρας για το ποίμνιό του, παρηγορώντας φτωχούς και πλουσίους. Υπερασπιζόταν με θάρρος τις χήρες, τα ορφανά και όσους αδικούνταν στην κοινωνία της εποχής του.

Το επισκοπικό του σπίτι λειτουργούσε ως ξενώνας για ξένους και ως νοσοκομείο για τους αρρώστους. Προσευχόταν για τους ζωντανούς αλλά και για τους κεκοιμημένους, ιδιαίτερα για όσους έπεσαν στα πεδία των μαχών για την πατρίδα. Ο Άγιος συνέδεε με βαθιά φιλία τον επίσκοπο Ταμπόφ Πιτιρίμ, με τον οποίο αντάλλασσε επιστολές και συναντιόταν για πνευματικές συνομιλίες.

Η ίδρυση της Μονής Τρεγκουλιάεφ, αφιερωμένης στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, είναι καρπός αυτής της αδελφικής φιλίας των δύο ιεραρχών. Στις δεκαπέντε Σεπτεμβρίου του χίλια εξακόσια ογδόντα οκτώ ο Άγιος Μητροφάνης επισκέφθηκε τον φίλο του στο Ταμπόφ. Μαζί με τον ιερέα Βασίλειο περπάτησαν ως τον τόπο της μοναχικής προσευχής του ιεράρχη και εκεί όρισαν τη θέση της μελλοντικής μονής.

Ως πατριώτης και άνθρωπος του ποιμνίου του, ο Άγιος στήριξε με κύρος και προσευχή τις μεταρρυθμίσεις του τσάρου Πέτρου του Πρώτου, καθώς αντιλαμβανόταν τη σημασία τους. Όταν στη Βορονεζία οικοδομήθηκε ο στόλος για την εκστρατεία κατά του Αζόφ, ο Άγιος προέτρεψε τον λαό να συμπαρασταθεί ολόψυχα. Πολλοί θεωρούσαν περιττή την κατασκευή στόλου και αμφισβητούσαν την πρωτοβουλία αυτή.

Ο Άγιος όμως δεν αρκέστηκε σε συμβουλές, αλλά διέθεσε υλικά μέσα στο δημόσιο ταμείο, γνωρίζοντας ότι το έργο θα ωφελήσει ολόκληρο το έθνος. Ωστόσο, ο πατριωτισμός του δεν τον έκανε ποτέ να συμβιβαστεί με την αδιάλλακτη ορθόδοξη συνείδησή του, ούτε να φοβηθεί την οργή του τσάρου. Αρνήθηκε να εμφανιστεί στην αυλή για να συναντήσει τον Πέτρο, όταν είδε ότι υπήρχαν εκεί αγάλματα παγανιστικών θεοτήτων.

Αν και κινδύνεψε να πέσει σε δυσμένεια για την παρακοή στη βασιλική θέληση, ο ίδιος έμεινε εντελώς ασυμβίβαστος. Ο τσάρος Πέτρος έδωσε εντολή να απομακρυνθούν τα αγάλματα και έκτοτε έτρεφε ακόμη μεγαλύτερο σεβασμό για τον επίσκοπο. Ο Άγιος Μητροφάνης κοιμήθηκε εν Κυρίω το έτος χίλια επτακόσια τρία, σε βαθύτατο γήρας, αφού πήρε το μέγα σχήμα με το όνομα Μακάριος.

Η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε στις τέσσερις Δεκεμβρίου σύμφωνα με τη μοναχική, και όχι την ιερατική, του τάξη. Αυτό μάλιστα καθιερώθηκε ως ο επίσημος τρόπος ταφής των επισκόπων στη ρωσική Εκκλησία. Ο ίδιος ο τσάρος Πέτρος σήκωσε το φέρετρο από τον καθεδρικό προς τον τόπο της ταφής.

Αποχαιρετώντας τον είπε με συγκίνηση: «Δεν έχω πια άγιο γέροντα σαν αυτόν. Αιωνία του η μνήμη». Ένα από τα πιο σπουδαία κειμήλια της ζωής και του έργου του παραμένει η Πνευματική του Διαθήκη, ένα συγκλονιστικό προσωπικό κείμενο.

Σε αυτήν λέει: «Με θεϊκή πρόνοια έφθασα σε βαθιά γεράματα και τώρα έχω εξαντλήσει τις φυσικές μου δυνάμεις». Παραδίδει την ψυχή του στον Θεό που την έπλασε, ώστε να βρει χάρη ως έργο των χειρών Του. Τα οστά του παραδίδει στη μητέρα γη, όπως ταιριάζει στην κοινή προσμονή της αναστάσεως των νεκρών.

Απευθυνόμενος στους ποιμένες, τους θυμίζει ότι ο απλός αμαρτωλός λογοδοτεί στον Θεό μόνο για τη δική του ψυχή. Ο ιερέας όμως, λέει, μπορεί να βασανιστεί για πολλούς, αν αμελήσει το ποίμνιο που του παρέδωσε ο Κύριος. Παραθέτει επίσης λόγια σοφίας προς όλους τους πιστούς: «Να εργάζεσαι, να κρατάς μέτρο, και θα είσαι πλούσιος».

Συνεχίζει με την προτροπή να πίνει κανείς με εγκράτεια, να τρώει λίγο, και έτσι θα έχει υγεία. Καταλήγει με την παραίνεση να κάνει ο άνθρωπος το καλό και να αποφεύγει το κακό, για να σωθεί. Η μνήμη του Αγίου καθιερώθηκε επίσημα το έτος χίλια οκτακόσια τριάντα δύο, ενώ στις επτά Αυγούστου εορτάζεται η ανακομιδή των ιερών λειψάνων του.