Ο Παύλος ο Ομολογητής και η αιματηρή πάλη της Ορθοδοξίας

Στη μέση της Θείας Λειτουργίας, αρειανοί εισέβαλαν στο μικρό κελί της εξορίας και τον έπνιξαν με το ίδιο του το ωμοφόριο. Στην Κωνσταντινούπολη, για να επιβληθεί ο διάδοχός του Μακεδόνιος, χάθηκαν τρεις χιλιάδες εκατόν πενήντα άνθρωποι μέσα στον ναό. Αυτή είναι η σκληρή σκηνογραφία της εποχής του αγίου Παύλου του Ομολογητή.

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, στις αρχές του τέταρτου αιώνα, και διακρίθηκε από νωρίς για τη σοφία και την αρετή του. Υπηρέτησε ως γραμματέας του αγιοτάτου πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αλεξάνδρου και έγινε ο πιο έμπιστος συνεργάτης του. Όταν ο γέροντας πατριάρχης πλησίαζε στο τέλος του, οι μαθητές που τον περιστοίχιζαν τον ρώτησαν ποιον αφήνει πίσω του ως ποιμένα.

Εκείνος υπέδειξε δύο ονόματα, τον πρεσβύτερο Παύλο και τον διάκονο Μακεδόνιο, με ξεκάθαρη όμως διάκριση. Αν θέλετε άνθρωπο διδακτικό και ενάρετο, είπε, διαλέξτε τον Παύλο, ενώ ο Μακεδόνιος ξεχωρίζει μόνο για την εξωτερική του εμφάνιση. Έτσι έφυγε εκείνος ο ευλογημένος ποιμένας και η Εκκλησία βρέθηκε μπροστά σε μια κρίσιμη εκλογή.

Στη σύνοδο που ακολούθησε, ορθόδοξοι και αρειανοί συγκρούστηκαν σφοδρά για τη διαδοχή. Οι αιρετικοί στήριζαν τον Μακεδόνιο, οι ορθόδοξοι υπερασπίστηκαν τον Παύλο και τελικά υπερίσχυσαν. Η χειροτονία έγινε στον ναό της αγίας Ειρήνης και ο νέος πατριάρχης ανέλαβε με ζήλο τη φροντίδα του ποιμνίου.

Ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος όμως απουσίαζε τότε στην Αντιόχεια και ήταν φανατικός υποστηρικτής της αρειανικής αίρεσης. Όταν επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, οργίστηκε γιατί η εκλογή είχε προχωρήσει χωρίς τη συγκατάθεσή του. Παρακινημένος από τους αρειανούς, συγκάλεσε σύνοδο που καθαίρεσε άδικα τον Παύλο, έναν άνθρωπο καθαρό και αληθινά χρήσιμο για την Εκκλησία.

Στη θέση του ανέβασε τον επίσκοπο Νικομηδείας Ευσέβιο, ο οποίος αμέσως άρχισε να αναστατώνει τους πιστούς με τη διδασκαλία του. Προσπαθούσε μάλιστα να διαγράψει από το σύμβολο της πίστεως τις λέξεις γεννηθέντα, ου ποιηθέντα, ομοούσιον τω Πατρί. Ο εξόριστος Παύλος κατέφυγε στη Ρώμη, όπου συνάντησε τον μέγα Αθανάσιο και άλλους διωγμένους επισκόπους.

Ο πάπας Ιούλιος δέχτηκε με τιμή τους ομολογητές και έγραψε στους ανατολικούς να επανέλθουν όλοι στις έδρες τους με αγάπη. Όταν ο Ευσέβιος πέθανε χωρίς να προλάβει να εδραιωθεί, οι ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης δέχτηκαν τον Παύλο με ξέφρενη χαρά. Οι αρειανοί όμως αντέδρασαν και ανέδειξαν δικό τους επίσκοπο τον Μακεδόνιο σε άλλο ναό.

Η πόλη μεταβλήθηκε σε πεδίο μάχης και πολλοί άνθρωποι σκοτώθηκαν στις συγκρούσεις. Ο Κωνστάντιος έστειλε τον στρατηγό Ερμογένη να εκδιώξει βίαια τον πατριάρχη, αλλά ο λαός εξεγέρθηκε, έκαψε το σπίτι του στρατηγού και τον σκότωσε. Ο αυτοκράτορας έσπευσε από την Αντιόχεια, εξόρισε ξανά τον Παύλο και τιμώρησε την πόλη μειώνοντας στο μισό τη δωρεάν διανομή ψωμιού στους φτωχούς.

Ο άγιος έφυγε πάλι για τη Ρώμη, όπου ο αυτοκράτορας Κώνστας και ο πάπας Ιούλιος συνέταξαν αυστηρή επιστολή για τον Κωνστάντιο. Ο ανατολικός αυτοκράτορας όμως οργίστηκε ακόμη περισσότερο και έδωσε εντολή στον έπαρχο Φίλιππο να τον εκδιώξει με δόλο. Ο Φίλιππος κάλεσε τον Παύλο σε μυστική συνάντηση στο Ζεύξιππο, τον οδήγησε σε μια κρυφή πύλη προς τη θάλασσα, τον επιβίβασε σε πλοίο και τον έστειλε εξόριστο στη Θεσσαλονίκη.

Έτσι ο ποιμένας απομακρύνθηκε ξανά από το πλήθος του. Όταν ο έπαρχος ενθρόνιζε τον Μακεδόνιο στον ναό, ο λαός όρμησε αλαφιασμένος και τα στρατεύματα άνοιξαν δρόμο με τα όπλα. Τρεις χιλιάδες εκατόν πενήντα άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους εκείνη τη μέρα, άλλοι από τα ξίφη και άλλοι από τον φοβερό συνωστισμό.

Σε ανάμνηση μάλιστα της δήθεν επιστροφής της ειρήνης, ο Κωνστάντιος έκτισε τον ναό της Αγίας Σοφίας δίπλα στον ναό της Ειρήνης του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Ο Παύλος έφτασε από τη Θεσσαλονίκη στην Κόρινθο και έπειτα ξανά στη Ρώμη, όπου συνάντησε για μία ακόμη φορά τον μέγα Αθανάσιο. Ο αυτοκράτορας Κώνστας οργίστηκε με τον αδελφό του και απείλησε ανοιχτά με πόλεμο, αν δεν αποκαθιστούσε τους δύο ποιμένες.

Φοβισμένος από αυτήν την απειλή, ο Κωνστάντιος εξόρισε τον Μακεδόνιο και έβαλε πάλι τον Παύλο στον θρόνο. Για αρκετόν καιρό η Εκκλησία έζησε βαθιά ειρήνη, με τους δύο γίγαντες της Ορθοδοξίας να φωτίζουν την οικουμένη. Όμως ο Κώνστας δολοφονήθηκε σε ανακτορικό πραξικόπημα από τον στρατηγό Μαγνέντιο.

Οι αρειανοί σήκωσαν αμέσως κεφάλι και έστειλαν τον Παύλο εξόριστο στα Κουκουσά της Αρμενίας. Στο μικρό κελί όπου τον είχαν φυλακίσει, ο άγιος συνέχιζε να τελεί την θεία Λειτουργία και να προσεύχεται. Μια μέρα, την ώρα ακριβώς της προσφοράς, αρειανοί εισέβαλαν με ορμή και τον έπνιξαν με το ίδιο του το ωμοφόριο.

Έτσι, γύρω στο τριακόσια πενήντα μετά Χριστόν, ο ομολογητής παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο ως αληθινός μάρτυρας. Ο Μακεδόνιος επέστρεψε στον πατριαρχικό θρόνο και προκάλεσε ασύλληπτες συμφορές στην Εκκλησία, με τη στήριξη του επάρχου Φιλίππου. Καθαίρεσε ορθόδοξους επισκόπους, βασάνισε ανελέητα όσους αρνούνταν την κοινωνία μαζί του και δεν λυπήθηκε ούτε τις γυναίκες.

Σε άλλους έκοβαν τα στήθη, σε άλλους έχυναν με τη βία τη μετάληψη μέσα από σιδερένια εργαλεία, σε άλλους έκοβαν μύτες και αυτιά ή τους σημάδευαν με πυρωμένο σίδερο. Τότε αποκεφαλίστηκαν και οι δύο νοτάριοι του Παύλου, ο Μαρκιανός και ο Μαρτύριος. Όταν ο Μακεδόνιος τόλμησε να μετακινήσει χωρίς άδεια τα λείψανα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ξέσπασαν νέες συγκρούσεις.

Ο αυτοκράτορας θύμωσε και τους καθαίρεσε. Αργότερα, ο ευσεβής αυτοκράτορας Θεοδόσιος μετέφερε με τιμές τα λείψανα του Παύλου από τα Κουκουσά στην Κωνσταντινούπολη.