Όσιος Θεόφιλος ο Αρχιεπίσκοπος Νόβγκοροντ

Με κλήρο αναδείχθηκε αρχιεπίσκοπος μιας ταραγμένης πόλης και τρία ολόκληρα χρόνια έσβησε φυλακισμένος μέσα σε ένα μοναστήρι της Μόσχας. Λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, ένας άλλος άγιος του Νόβγκοροντ τού εμφανίστηκε στον ύπνο και τον οδήγησε στις Λαύρες του Κιέβου. Ο όσιος Θεόφιλος ασκήτευε με ταπείνωση στη μονή Ότενσκ, όταν η εκλογή με κλήρο τον έφερε ξαφνικά στον αρχιεπισκοπικό θρόνο.

Η χειροτονία του τελέστηκε στη Μόσχα, στις δεκαπέντε Δεκεμβρίου του έτους χίλια τετρακόσια εβδομήντα δύο, μετά τον θάνατο του αγίου ιεράρχη Ιωνά. Από την πρώτη στιγμή τον περίμενε ένα δύσκολο και επώδυνο ποίμνιο, γεμάτο πάθη και πολιτικές αντιπαλότητες. Το Νόβγκοροντ ζούσε τότε τις τελευταίες στιγμές της ανεξαρτησίας του, καθώς η Μόσχα του Ιβάν του Τρίτου άπλωνε σταθερά την εξουσία της.

Μέσα σε αυτή τη σύγκρουση ο νέος αρχιεπίσκοπος καλούνταν να κρατήσει ζωντανή την ορθόδοξη πίστη και ενωμένο τον λαό. Δεν τον ενδιέφεραν τα κοσμικά συμφέροντα ούτε οι συμμαχίες των ισχυρών, παρά μόνο η σωτηρία των ανθρώπων που του εμπιστεύθηκε ο Θεός. Όλη του η ζωή στη συνέχεια θα γινόταν μια σιωπηλή μαρτυρία υπομονής, αυτοθυσίας και αληθινής ποιμαντικής αγάπης.

Η δήμαρχος Μάρθα Μπορέτσκαγια και οι οπαδοί της ξεσήκωναν τον λαό εναντίον του μεγάλου πρίγκιπα της Μόσχας, σπέρνοντας διχόνοια και ταραχή μέσα στην πόλη. Ο μοναχός Πιμένας, σύμμαχος της Μπορέτσκαγια, καλλιεργούσε εχθρότητα ενάντια στον αρχιεπίσκοπο και προσπαθούσε να στρέψει το ποίμνιο μακριά από τη φωνή του ποιμένα. Μερίδα του πληθυσμού άρχισε να κλίνει προς τη Λιθουανία, έτοιμη να εγκαταλείψει την πιστότητα στο πριγκιπάτο της Μόσχας.

Η απομάκρυνση αυτή σήμαινε όχι μόνο πολιτική προδοσία, αλλά και κίνδυνο αποστασίας από την ορθόδοξη παράδοση των πατέρων τους. Ο όσιος Θεόφιλος ύψωσε τη φωνή του με παρρησία, παρακαλώντας τους Νοβγκοροντιανούς να μην προδώσουν την Ορθοδοξία και να μη μεταβληθούν σε ποίμνιο αποστατών. Τους έλεγε πως προτιμούσε να επιστρέψει στο ταπεινό του κελί, από όπου τον τράβηξαν με τη βία στη ντροπή της εξέγερσης.

Η επιστολή του με την οποία αρνιόταν κάθε συμμετοχή στα σχέδιά τους γράφτηκε το έτος χίλια τετρακόσια εβδομήντα εννέα και διασώθηκε μέχρι σήμερα. Ο λαός όμως δεν άκουσε τα πατρικά του λόγια, και έτσι ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στη Μόσχα και στο Νόβγκοροντ. Οι ηττημένοι αναγκάστηκαν να ζητήσουν έλεος.

Πολλοί από αυτούς όφειλαν τη ζωή τους στη μεσιτεία του αγίου αρχιεπισκόπου, που δεν έπαψε να μεσιτεύει υπέρ του ποιμνίου του ακόμη και μέσα στις πιο πικρές ώρες. Ο Ιβάν ο Τρίτος όμως δεν εμπιστεύθηκε τον ιεράρχη, και το έτος χίλια τετρακόσια ογδόντα τον έστειλε φυλακισμένο στη μονή Τσούντοφ της Μόσχας. Εκεί ο όσιος έμεινε τρία ολόκληρα χρόνια κλεισμένος, υπομένοντας τη στέρηση, τη μοναξιά και την αδικία με σιωπή και προσευχή.

Μέσα σε αυτό το κελί παρέδωσε τελικά την ψυχή του στον Κύριο, ολοκληρώνοντας τον δρόμο του μαρτυρίου της συνείδησης. Η παράδοση διηγείται πως, όταν βρισκόταν άρρωστος στο Τσούντοφ, του εμφανίστηκε στον ύπνο ο όσιος Νίφων του Νόβγκοροντ, που αναπαύεται στις Λαύρες του Κιέβου. Ο άγιος Νίφων του υπενθύμισε την υπόσχεση που είχε δώσει να προσκυνήσει τους θαυματουργούς πατέρες της Κιεβοπεχέρσκαγια Λαύρας.

Ο όσιος ξεκίνησε τότε το ταξίδι προς το Κίεβο, καθώς τον άφησαν να φύγει από τη φυλακή του. Μόλις όμως πλησίασε τον ποταμό Δνείπερο, η αρρώστια του φούντωσε και τα σωματικά του δύναμη άρχισαν να τον εγκαταλείπουν εντελώς. Κατάλαβε τότε ότι το τέλος ζύγωνε.

Έλαβε αποκάλυψη από τον Θεό πως δεν θα έφτανε ζωντανός στις άγιες σπηλιές, όμως το σκήνωμά του θα αναπαυόταν ανάμεσα στους οσίους πατέρες των Λαυρών. Όπως ακριβώς του φανερώθηκε, έτσι και έγινε στη συνέχεια, με τρόπο που επιβεβαίωσε την αλήθεια της θείας προφητείας. Το τίμιο λείψανό του μεταφέρθηκε στις Μακρινές Σπηλιές του Κιέβου και κατατέθηκε με ευλάβεια κοντά στους μεγάλους ασκητές της ρωσικής γης.

Έτσι ο πιστός ιεράρχης βρήκε επιτέλους την ανάπαυση που του στέρησαν οι άνθρωποι, μέσα στη συντροφιά των αγίων που τόσο αγαπούσε. Η μνήμη του τιμάται από την Εκκλησία στις είκοσι έξι Οκτωβρίου, ημέρα κατά την οποία οι πιστοί θυμούνται τη θυσιαστική του ποιμαντορία. Εορτάζεται επίσης μαζί με τη Σύναξη των Αγίων των Μακρινών Σπηλαίων του Κιέβου, στις είκοσι οκτώ Αυγούστου κάθε χρόνου.

Επιπλέον τιμάται και τη Δεύτερη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, μαζί με τη Σύναξη όλων των πατέρων της Κιεβοπεχέρσκαγια Λαύρας. Ο βίος του παραμένει ένα φωτεινό παράδειγμα ιεράρχη που στάθηκε ακέραιος μέσα στις πολιτικές καταιγίδες της εποχής του. Δεν λύγισε ούτε μπροστά στον λαό που τον παρεξήγησε ούτε μπροστά στους ισχυρούς που τον φυλάκισαν άδικα.