Γρηγόριος ο Φωτιστής της Αρμενίας

Δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια έμεινε ζωντανός μέσα σε έναν λάκκο γεμάτο φίδια και σκορπιούς, τρεφόμενος κρυφά από το ψωμί μιας φτωχής χήρας. Όταν τον ανέσυραν, θεράπευσε τον ίδιο βασιλιά που τον είχε βασανίσει και οδήγησε ολόκληρη την Αρμενία στον Χριστό. Η ζωή του ξεκίνησε μέσα στο αίμα και στην προδοσία, καθώς ο πατέρας του Ανάκ, συγγενής του βασιλιά Χοσρόη της Αρμενίας, δολοφόνησε με δόλο τον ίδιο τον ηγεμόνα.

Η εκδίκηση υπήρξε αμείλικτη και η οικογένεια του Ανάκ εξοντώθηκε ολόκληρη, εκτός από τον μικρό Γρηγόριο και έναν αδελφό του. Συγγενείς τους έσωσαν και τους μετέφεραν στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, μακριά από τα μαχαίρια της πατρίδας. Εκεί, μέσα στο ρωμαϊκό έδαφος, ο Γρηγόριος γνώρισε τη διδασκαλία του Ευαγγελίου και δέχθηκε το άγιο βάπτισμα.

Μεγάλωσε με σπουδή και ευλάβεια κοντά στον αρχιεπίσκοπο Λεόντιο, μελετώντας με ζήλο τα ιερά γράμματα της Εκκλησίας. Νυμφεύθηκε αργότερα, απέκτησε δύο γιους και τους αφιέρωσε από νωρίς στην υπηρεσία του Θεού. Όταν έχασε τη σύζυγό του, στράφηκε ακόμη πιο ολοκληρωτικά στην προσευχή και στην ασκητική ζωή του πιστού δούλου.

Στην ίδια Καισάρεια βρέθηκε εξόριστος και ο Τηριδάτης, γιος του δολοφονημένου βασιλιά της Αρμενίας. Όταν ο Γρηγόριος έμαθε ποιος ήταν εκείνος ο νέος, μπήκε στην υπηρεσία του χωρίς να αποκαλύψει την καταγωγή του. Ήθελε με την πιστή του διακονία να εξιλεωθεί για το έγκλημα του πατέρα του απέναντι στον οίκο εκείνου του βασιλιά.

Σύντομα οι Γότθοι επιτέθηκαν στη ρωμαϊκή επικράτεια και ο πρίγκιπάς τους προκάλεσε τον αυτοκράτορα σε μονομαχία. Φοβισμένος ο αυτοκράτορας, έντυσε τον γενναίο Τηριδάτη με τη βασιλική του πανοπλία και τον έστειλε στη θέση του. Ο Τηριδάτης νίκησε χωρίς σπαθί τον αντίπαλό του και τον οδήγησε αιχμάλωτο στο ρωμαϊκό στρατόπεδο.

Ως ανταμοιβή για τη μεγάλη ανδραγαθία του, ο αυτοκράτορας τον ανέβασε στον θρόνο της Αρμενίας και εξασφάλισε ειρήνη με τους Πέρσες. Μαζί του, ως πιστός υπηρέτης, επέστρεψε στην Αρμενία και ο Γρηγόριος. Όμως ο νέος βασιλιάς, αντί να γνωρίσει τον αληθινό Θεό, αφοσιώθηκε με φανατισμό στη λατρεία των ειδώλων.

Όταν διέταξε τον Γρηγόριο να θυσιάσει στους ψεύτικους θεούς, εκείνος αρνήθηκε σταθερά και ομολόγησε ότι μόνο ο Χριστός είναι ο αληθινός Θεός. Η οργή του Τηριδάτη υπήρξε ανείπωτη και τα βασανιστήρια ξεπέρασαν κάθε όριο της ανθρώπινης φαντασίας. Κρέμασαν τον άγιο ανάποδα με βαρειά πέτρα στον λαιμό και τον έπνιγαν με δυσώδη καπνό για πολλές ημέρες.

Του έδεσαν σφιχτά τα πόδια ανάμεσα σε σανίδες και του κάρφωσαν σιδερένια καρφιά κάτω από τις πατούσες, αναγκάζοντάς τον να βαδίζει. Έχυσαν πάνω στο σώμα του λιωμένο μολύβι και χτύπησαν με ραβδιά τα τραυματισμένα μέλη του χωρίς οίκτο. Ο Γρηγόριος όμως έψαλλε ψαλμούς και ευχαριστούσε τον Κύριο που τον αξίωνε να πάσχει για το όνομά Του.

Στη φυλακή ο Θεός θεράπευε θαυματουργικά τις πληγές του και ο άγιος παρουσιαζόταν ακέραιος μπροστά στον έκπληκτο βασιλιά. Όταν τέλος αποκαλύφθηκε ότι ο Γρηγόριος ήταν γιος του δολοφόνου του πατέρα του, ο Τηριδάτης διπλασίασε τη μανία του. Διέταξε να τον ρίξουν δεμένο σε έναν φοβερό λάκκο κοντά στο όρος Αραράτ, γεμάτο φίδια, σκορπιούς και κάθε λογής δηλητηριώδη ερπετά.

Εκείνος ο λάκκος προοριζόταν για τους καταδικασμένους σε τρομερό θάνατο και κανείς δεν έβγαινε ποτέ ζωντανός. Ο Γρηγόριος όμως παρέμεινε εκεί δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια αβλαβής, τρεφόμενος κρυφά από μια ευσεβή χήρα της περιοχής. Στο μεταξύ ο Τηριδάτης παρέδωσε σε φρικτό μαρτύριο την αγία παρθένο Ριψιμία, τη γερόντισσα Γαϊανή και τις άλλες συνοδούς τους, που είχαν καταφύγει στην Αρμενία για να γλιτώσουν από τον αυτοκράτορα Διοκλητιανό.

Αμέσως μετά τον θάνατο των παρθένων, η οργή του Θεού χτύπησε βαρειά τον βασιλιά και τους συνεργούς του στο έγκλημα. Έχασαν τα λογικά τους, η μορφή τους έγινε αγριωπή σαν αγριόχοιρων και έτρεχαν στα δάση κατασπαράζοντας τις σάρκες τους. Τότε στην αδελφή του βασιλιά, την Χοσροβιδούκτη, εμφανίστηκε σε όνειρο ένας λαμπρός άνδρας και της φανέρωσε ότι η θεραπεία θα ερχόταν μόνο μέσω του Γρηγορίου.

Έσπευσαν στον φοβερό λάκκο και, προς μεγάλη έκπληξη όλων, ο άγιος ανέβηκε ζωντανός και δοξάζοντας τον Θεό. Τον έλουσαν, του φόρεσαν καθαρά ρούχα και τον οδήγησαν με σεβασμό μπροστά στον δαιμονισμένο βασιλιά. Πρώτη του φροντίδα στάθηκε να ενταφιάσει με τιμή τα σώματα των αγίων παρθένων που είχαν μείνει άταφα.

Έπειτα οδήγησε τον Τηριδάτη και τους άρχοντες σε μετάνοια και πίστη στον αληθινό Θεό. Με την προσευχή του ο βασιλιάς απέκτησε ξανά την ανθρώπινη μορφή του και αναγνώρισε δημόσια το έγκλημά του. Με τα ίδια τους τα χέρια ο Τηριδάτης και η αδελφή του βοήθησαν τον άγιο να ανεγείρει μεγάλο ναό προς τιμήν της Ριψιμίας και των συνοδών της.

Μέσα σε αυτόν εναπέθεσαν με ευλάβεια τα τίμια λείψανα των μαρτύρων και ο λαός συνέρρεε για προσευχή και κατήχηση. Ο Γρηγόριος βάπτισε τον βασιλιά, τους άρχοντες και πλήθος λαού στα νερά του Ευφράτη ποταμού. Οι ιερείς των ειδώλων γκρέμισαν με τα ίδια τους τα χέρια τους ναούς της πλάνης και πολλοί έγιναν λειτουργοί του αληθινού Θεού.

Σε λίγο διάστημα ολόκληρη η Αρμενία γέμισε με εκκλησίες και η ηχώ των ιερών ύμνων αντηχούσε σε κάθε γωνιά της χώρας. Ο άγιος ταξίδεψε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου χειροτονήθηκε επίσκοπος από τον αρχιεπίσκοπο Λεόντιο. Επιστρέφοντας, πήρε μαζί του πολλούς άξιους πρεσβυτέρους για τη στερέωση της νεοφώτιστης Εκκλησίας.

Ίδρυσε σχολεία, οργάνωσε μοναστήρια και χειροτόνησε ιερείς σε κάθε πόλη που επισκεπτόταν. Το κήρυγμά του απλώθηκε όχι μόνο στους Αρμενίους αλλά και σε Πέρσες, Ασσυρίους και Μήδους. Ο βασιλιάς προσέφερε στις εκκλησίες πλούσια κτήματα και έγινε ο ίδιος πρωτεργάτης κάθε αγαθού έργου.

Όταν είδε την Αρμενία στερεωμένη στην πίστη και την ειρήνη να βασιλεύει στις γειτονικές περιοχές, ο άγιος Γρηγόριος αποσύρθηκε σε μια έρημη σπηλιά μαζί με ορισμένους μαθητές του. Έτρωγε μία φορά κάθε σαράντα ημέρες και βρισκόταν σε αδιάλειπτη επικοινωνία με τον Θεό μέσα από την προσευχή. Πριν αποσυρθεί όμως, φρόντισε να αφήσει διάδοχο στο ποιμαντικό του έργο τον γιο του Αριστάκη.

Εκείνος είχε ζήσει από νεαρή ηλικία μοναχική ζωή και χειροτονήθηκε αρχιεπίσκοπος της Μεγάλης Αρμενίας. Ο Αριστάκης συμμετείχε αργότερα στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας και βρέθηκε ανάμεσα στους τριακόσιους δεκαοκτώ θεοφόρους πατέρες. Συνέχισε με τον ίδιο ζήλο το έργο του πατέρα του και στερέωσε ακόμη περισσότερο την Εκκλησία της Αρμενίας.

Ο άγιος Γρηγόριος έμεινε ως το τέλος μέσα στην ησυχία της ερήμου, παλεύοντας με προσευχή και νηστεία. Εκοιμήθη ειρηνικά για να απολαύσει αιώνια το φως της Αγίας Τριάδος, του οποίου τις ακτίνες είχε μεταδώσει με τόσο κόπο στον λαό του. Έτσι η Αρμενία γνώρισε τον Χριστό και υμνεί τον Θεό μέσα από τον φωτιστή της Γρηγόριο.