Η Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού

Λίγο πριν συγκρουστεί με τον Μαξέντιο, ο Μέγας Κωνσταντίνος αντίκρισε στον ουρανό έναν φωτεινό Σταυρό με τα λόγια «Εν τούτω νίκα» να λάμπουν γύρω του. Με αυτό το σημείο στις ασπίδες και τα κράνη των στρατιωτών του κέρδισε λαμπρή νίκη και έγινε κύριος ολόκληρης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Οι Ρωμαίοι είχαν στείλει κρυφά μηνύματα στον Κωνσταντίνο, που βρισκόταν τότε με τη μητέρα του στη Βρετανία, καθώς ο Μαξέντιος βασάνιζε τον λαό και μολυνόταν με μαγείες και ανθρωποθυσίες.

Το στράτευμά του ήταν μικρό και ο φόβος μεγάλος, γι' αυτό κατέφυγε με θέρμη στην προσευχή προς τον αληθινό Θεό. Μέσα στο καταμεσήμερο φανερώθηκε στον ουρανό το σημείο του Σταυρού, λαμπρότερο και από τον ήλιο, και όλο το στράτευμα στάθηκε με δέος μπροστά σε αυτό το θαύμα. Την ίδια νύχτα ο Κύριος του φανέρωσε ξανά τον Σταυρό μέσα στον ύπνο του και του ζήτησε να φτιάξει όμοιο σημείο και να το προπορεύεται στις μάχες του.

Ο Κωνσταντίνος κάλεσε τεχνίτες και κατασκεύασε τίμιο Σταυρό από χρυσό και πολύτιμους λίθους, που έγινε σύμβολο νίκης και σωτηρίας του. Στο εικοστό έτος της βασιλείας του ο Κωνσταντίνος έστειλε τη μητέρα του Ελένη στην Ιερουσαλήμ, για να τιμήσει τους Αγίους Τόπους και να αναζητήσει τον Σταυρό του Κυρίου. Ο αυτοκράτορας Αδριανός είχε σκεπάσει εκείνα τα ιερά μέρη με χώματα και είχε υψώσει εκεί ναό της θεάς Αφροδίτης, ώστε να εξαφανιστεί κάθε ίχνος της ανάμνησής τους.

Η Αγία Ελένη, αν και προχωρημένη στην ηλικία, ξεκίνησε με ζήλο τις έρευνες και ρώτησε χριστιανούς και Ιουδαίους με επιμονή. Τελικά οδηγήθηκε σε έναν γέροντα Εβραίο, τον Ιούδα, που γνώριζε από οικογενειακή παράδοση το κρυμμένο μέρος. Με τη βοήθειά του γκρέμισαν τον ειδωλικό ναό, έκαναν προσευχή και άρχισαν τις ανασκαφές με ιερό ρίγος.

Πολύ σύντομα φανερώθηκε ο Τάφος του Κυρίου, και κοντά του βρήκαν τρεις σταυρούς, την πινακίδα του Πιλάτου και τα τίμια καρφιά. Όμως κανείς δεν μπορούσε να ξεχωρίσει ποιος από τους τρεις ήταν εκείνος του Σωτήρα. Η αμηχανία ήταν μεγάλη και όλοι περίμεναν θεϊκό σημείο, ώστε να αναγνωρίσουν τον Σταυρό του Χριστού με βεβαιότητα.

Τη στιγμή εκείνη περνούσε από το σημείο μια νεκρώσιμη πομπή και ο πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ζήτησε να σταματήσουν. Άγγιξε με τη σειρά κάθε σταυρό στο σώμα του νεκρού και, όταν ήρθε η ώρα του Σταυρού του Κυρίου, ο άνθρωπος αμέσως αναστήθηκε ζωντανός. Άλλο θαύμα έγινε δίπλα τους, καθώς μια γυναίκα ετοιμοθάνατη γιατρεύτηκε από τη σκιά του Τιμίου Ξύλου.

Πλήθη πιστών έτρεξαν τότε να προσκυνήσουν τον Τίμιο Σταυρό, και ο συνωστισμός έγινε τόσος, που πολλοί παρακαλούσαν να τους τον δείξουν τουλάχιστον από μακριά. Ο πατριάρχης Μακάριος ανέβηκε σε υψηλό βήμα και ύψωσε ψηλά τον Σταυρό προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Ο λαός γονάτιζε και έκραζε με μια φωνή «Κύριε, ελέησον», συγκλονισμένος από το ιερό θέαμα.

Από αυτό το γεγονός πήρε αρχή η εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, που ορίστηκε από τους Αγίους Πατέρες να τελείται κάθε χρόνο. Ο γέροντας Ιούδας πίστεψε στον Χριστό μαζί με πολλούς Ιουδαίους και βαπτίστηκε με το όνομα Κυριακός, και αργότερα έγινε επίσκοπος Ιεροσολύμων. Η Αγία Ελένη κράτησε τμήμα του Τιμίου Ξύλου και τα ιερά καρφιά, ενώ τον Σταυρό τον παρέδωσε σε αργυρή θήκη στον πατριάρχη Μακάριο για τις γενεές που έρχονταν.

Πρόσταξε επίσης να ανεγερθεί λαμπρός ναός της Αναστάσεως, που να περικλείει μέσα του τον Πανάγιο Τάφο και τον Γολγοθά. Άλλος μεγαλοπρεπής ναός χτίστηκε στη Γεθσημανή, στον τόπο όπου είχε ταφεί η Παναγία μητέρα του Κυρίου. Έκτισε ακόμη και άλλες δεκαοκτώ εκκλησίες και επέστρεψε στη Βασιλεύουσα κουβαλώντας μαζί της τίμιο τμήμα του ζωοποιού Ξύλου.

Πέρασαν αιώνες και επί αυτοκράτορα Φωκά ο Πέρσης βασιλιάς Χοσρόης πάτησε την Ιερουσαλήμ, λεηλάτησε τους ναούς και άρπαξε τον Τίμιο Σταυρό μαζί με τον πατριάρχη Ζαχαρία. Δεκατέσσερα χρόνια έμεινε σε αιχμαλωσία το Τίμιο Ξύλο μέσα στην Περσία. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος ξεσήκωσε τον στρατό του και πολέμησε με τη δύναμη του Σταυρού επτά ολόκληρα χρόνια.

Νίκησε τους Πέρσες, έκλεισε ειρήνη με τον διάδοχο Σιρόη και πήρε πίσω το πανάγιο Ξύλο με μεγάλη χαρά. Όταν έφτασε στην Ιερουσαλήμ, ο Ηράκλειος σήκωσε στους ώμους του τον Τίμιο Σταυρό για να τον επιστρέψει στον τόπο του Γολγοθά. Ήταν ντυμένος με βασιλική πορφύρα, στολισμένη με χρυσάφι και πολύτιμους λίθους, και κρατούσε στο κεφάλι του το αυτοκρατορικό στέμμα.

Φτάνοντας όμως στην πύλη που οδηγούσε στον Κρανίου Τόπο, σταμάτησε ξαφνικά και δεν μπορούσε να κάνει ούτε ένα βήμα παραπέρα. Ο πατριάρχης Ζαχαρίας είδε τότε άγγελο Κυρίου να φράζει τον δρόμο και να εμποδίζει τη συνέχεια της λιτανείας. Στράφηκε ο πατριάρχης στον βασιλιά και του είπε ότι ο Χριστός βάδισε προς τον Γολγοθά με ταπείνωση και πτωχεία, όχι με στολίδια και δόξα του κόσμου.

Συγκλονισμένος ο Ηράκλειος έβγαλε τη βασιλική πορφύρα, φόρεσε φτωχό ρούχο και ξυπόλυτος προχώρησε με τον Σταυρό στα χέρια. Έτσι μπήκε χωρίς κανένα εμπόδιο μέσα στον ναό και ξαναέστησε στη θέση του το ζωοποιό Ξύλο. Από εκείνη τη μέρα η Εκκλησία τιμά την επάνοδο του Σταυρού μαζί με την παλαιότερη ύψωση από τον Μακάριο, σε μία κοινή λαμπρή εορτή.

Σε αυτή τη γιορτή η Εκκλησία μάς καλεί να δούμε πώς το ξύλο της ντροπής και του θανάτου έγινε καύχημα και χαρά για ολόκληρη την κτίση. Ο Χριστός με τον σταυρικό θάνατο συμφιλίωσε τα πάντα μαζί Του και ένωσε μέσα στο σώμα Του τη γη και τον ουρανό σε μια καινούργια πραγματικότητα. Έτσι ανοίγει για κάθε άνθρωπο ο δρόμος προς τον Πατέρα, μέσα από τη δύναμη του Σταυρού και του Αναστημένου Κυρίου.

Όταν ο ιερέας υψώνει σήμερα τον Τίμιο Σταυρό προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, ο λαός κράζει «Κύριε, ελέησον» όπως τότε στα Ιεροσόλυμα. Με τη φωνή αυτή ομολογούμε ότι ο Σταυρός αγκαλιάζει όλο τον κόσμο και αγιάζει κάθε γωνιά της ζωής μας. Η εορτή τοποθετήθηκε στις δεκατέσσερις Σεπτεμβρίου και είναι μέρα αυστηρής νηστείας, ακόμη και αν πέσει Κυριακή.

Σε αυτή την περίπτωση η τυπική παράδοση επιτρέπει λάδι και κρασί στην τράπεζα. Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης λέει ότι ο Σταυρός υψώνεται και μαζεύονται όλα τα αληθινά, η πόλη πανηγυρίζει και ο λαός εορτάζει χαρμόσυνα.