Lartësimi i Kryqit të Shenjtë dhe të Gjallë

Pak para se të përplasej me Maksentin, Kostandini i Madh pa në qiell një Kryq të ndritshëm me fjalët "Në këtë fitore" që shkëlqente rreth tij. Me këtë shenjë në mburojat dhe helmetat e ushtarëve të tij ai fitoi një fitore të lavdishme dhe u bë mjeshtër i gjithë perandorisë romake. Romakët i kishin dërguar mesazhe sekrete Konstandinit, i cili atëherë ishte në Britani me nënën e tij, pasi Maksenti po i mundonte njerëzit dhe i ndotte me magji dhe sakrifica njerëzore. Ushtria e tij ishte e vogël dhe frika e tij e madhe, kështu që ai u strehua me zjarr në lutje ndaj Zotit të vërtetë. Në mes të ditës, shenja e Kryqit u shfaq në qiell, më e shndritshme se dielli dhe e gjithë ushtria qëndronte e tmerruar përpara kësaj mrekullie. Po atë natë, Zoti ia zbuloi përsëri Kryqin në gjumë dhe i kërkoi të bënte një shenjë të ngjashme dhe ta përdorte atë në betejat e tij. Kostandini thirri artizanët dhe bëri një Kryq të ndershëm prej ari dhe gurësh të çmuar, i cili u bë simbol i fitores dhe shpëtimit të tij. Në vitin e njëzetë të mbretërimit të tij, Kostandini dërgoi nënën e tij Helenën në Jeruzalem, për të nderuar Tokën e Shenjtë dhe për të kërkuar Kryqin e Zotit. Perandori Hadrian i kishte mbuluar me tokë ato vende të shenjta dhe kishte ngritur atje një tempull të perëndeshës Afërdita, që të zhdukej çdo gjurmë e kujtesës së tyre. Shën Eleni, ndonëse e shtyrë në moshë, i nisi me zell kërkimet e saj dhe kërkonte me këmbëngulje të krishterët dhe hebrenjtë. Më në fund ai u çua te një çifut i vjetër, Juda, i cili e njihte vendin e fshehur sipas traditës familjare. Me ndihmën e tij ata e shkatërruan tempullin idhujtar, u lutën dhe filluan gërmimet me një rrëqethje të shenjtë. Shumë shpejt u zbulua Varri i Zotit dhe pranë tij gjetën tre kryqe, shenjën e Pilatit dhe gozhdat e ndershme. Por askush nuk mund të dallonte se cili nga të tre ishte ai i Shpëtimtarit. Konfuzioni ishte i madh dhe të gjithë prisnin një shenjë hyjnore që të mund të njihnin me siguri Kryqin e Krishtit. Në atë moment po kalonte një kortezh funerali dhe Patriarku i Jeruzalemit Makarios u kërkoi të ndalonin. Ai preku çdo kryq me radhë në trupin e të vdekurit dhe kur erdhi koha për Kryqin e Zotit, njeriu u ringjall menjëherë. Pranë tyre ndodhi një tjetër mrekulli, pasi një grua që po vdiste u shërua nga hija e Drurit të Shenjtë. Turma besimtarësh vrapuan për të adhuruar Kryqin e Shenjtë dhe turma u bë aq e madhe sa shumë njerëz lutën që t'i tregonin të paktën nga larg. Patriarku Makarios u ngjit në një shkallë të lartë dhe e ngriti Kryqin lart drejt katër pikave të horizontit. Njerëzit u gjunjëzuan dhe thirrën me një zë: "Zot, ki mëshirë", të pushtuar nga pamja e shenjtë. Nga kjo ngjarje nisi festa e Lartësimit të Kryqit të Shenjtë, e cila ishte caktuar nga Etërit e Shenjtë të kremtohej çdo vit. Plaku Juda besoi në Krishtin së bashku me shumë hebrenj dhe u pagëzua me emrin Kyriacus, dhe më vonë u bë peshkopi i Jeruzalemit. Shën Eleni mbajti një pjesë të drurit të shenjtë dhe gozhdëve të shenjta, ndërsa kryqin në një kuti argjendi ia dorëzoi patriarkut Makarios për brezat e ardhshëm. Ai urdhëroi gjithashtu ndërtimin e një kishe madhështore të Ngjalljes, duke mbyllur brenda saj Varrin e Shenjtë dhe Golgotën. Një tjetër tempull madhështor u ndërtua në Gjetseman, në vendin ku u varros Hyjlindëse nëna e Zotit. Ajo madje ndërtoi tetëmbëdhjetë kisha të tjera dhe u kthye në Vasilefoussa duke mbajtur me vete një pjesë të ndershme të kafshëbërësit Xylus. Kaluan shekuj dhe gjatë sundimit të perandorit Phokas, mbreti pers Chosroes shkeli në Jerusalem, plaçkiti tempujt dhe mori Kryqin e Shenjtë së bashku me patriarkun Zakaria. Për katërmbëdhjetë vjet, Druri i Shenjtë mbeti në robëri në Persi. Perandori Herakliu ngriti ushtrinë e tij dhe luftoi me fuqinë e Kryqit për shtatë vjet të tëra. Ai mundi persët, bëri paqe me trashëgimtarin Siroi dhe mori përsëri Drurin e shenjtë me gëzim të madh. Kur arriti në Jerusalem, Herakliu ngriti mbi supe Kryqin e Shenjtë për ta kthyer në vendin e Golgotës. Ai ishte i veshur me vjollcë mbretërore, i stolisur me ar dhe gurë të çmuar dhe mbante në kokë kurorën perandorake. Por duke arritur në portën që të çonte në Skull Place, ai u ndal papritur dhe nuk mund të bënte asnjë hap më tej. Patriarku Zakaria më pas pa një engjëll të Zotit që bllokonte rrugën dhe pengonte vazhdimin e litanisë. Patriarku iu drejtua mbretit dhe i tha se Krishti eci në Golgotë me poshtërim dhe varfëri, jo me dekorime dhe lavdi të kësaj bote. I tronditur, Herakliu hoqi vjollcën mbretërore, veshi rroba të varfra dhe eci zbathur me Kryqin në duar. Kështu ai hyri pa asnjë pengesë në tempull dhe rivendosi Drurin që krijonte kafshë në vendin e tij. Që nga ajo ditë, Kisha kremton kthimin e Kryqit së bashku me ngritjen e mëparshme nga Makarios, në një festë të lavdishme të përbashkët. Në këtë festë Kisha na fton të shohim sesi druri i turpit dhe i vdekjes u bë krenaria dhe gëzimi i gjithë krijimit. Krishti me vdekjen e tij në kryq pajtoi gjithçka me Veten dhe bashkoi në trupin e Tij tokën dhe qiellin në një realitet të ri. Kështu hapet rruga drejt Atit për çdo njeri, nëpërmjet fuqisë së Kryqit dhe të Zotit të Ngjallur. Kur prifti sot ngre Kryqin e Shenjtë drejt katër pikave të horizontit, njerëzit thërrasin "Zot, ki mëshirë" si atëherë në Jeruzalem. Me këtë zë ne rrëfejmë se Kryqi përqafon gjithë botën dhe shenjtëron çdo cep të jetës sonë. Festa u bë më katërmbëdhjetë shtator dhe është një ditë agjërimi të rreptë, edhe nëse bie të dielën. Në këtë rast dërgesa standarde lejon vajin dhe verën në bankë. Shën Andrea i Kretës thotë se Kryqi ngrihet dhe të gjithë të vërtetët mblidhen, qyteti feston dhe njerëzit festojnë me gëzim.