Τρεις Πατριάρχες της Κωνσταντινούπολης

Στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας, ο Αλέξανδρος στάθηκε αντιπρόσωπος του γέροντος πατριάρχη Μητροφάνη και αντιμετώπισε με σθένος τη βλάσφημη διδασκαλία του Αρείου. Λίγα χρόνια αργότερα, η προσευχή του προκάλεσε τον φοβερό θάνατο του αιρεσιάρχη, ακριβώς την ώρα που εκείνος πορευόταν θριαμβευτικά προς τον ναό. Ο Αλέξανδρος έζησε στα χρόνια του Μεγάλου Κωνσταντίνου και υπήρξε χωρεπίσκοπος δίπλα στον πρώτο πατριάρχη της Βασιλεύουσας.

Επειδή ο Μητροφάνης ήταν βαριά γέροντας και ασθενικός, έστειλε τον Αλέξανδρο να τον εκπροσωπήσει στη μεγάλη εκείνη Σύνοδο της Νικαίας. Εκεί ο πιστός αυτός κληρικός υπερασπίστηκε με δύναμη την ορθόδοξη πίστη απέναντι στους οπαδούς της αρειανικής πλάνης. Λίγο πριν πεθάνει ο Μητροφάνης, άγγελος Κυρίου του φανέρωσε ότι σε δέκα ημέρες θα έπαιρνε τον στέφανο από τον Θεό.

Ο ίδιος ο άγγελος του ζήτησε να ορίσει διάδοχό του τον Αλέξανδρο, τον άξιο συλλειτουργό του. Όταν ο ευσεβής Κωνσταντίνος ρώτησε τον ετοιμοθάνατο πατριάρχη ποιον ευλογούσε να αναλάβει τον θρόνο, ο Μητροφάνης απάντησε με βεβαιότητα ότι ο Κύριος του είχε αποκαλύψει το όνομα του Αλέξανδρου, που ήταν πλήρης χάριτος και Πνεύματος Αγίου. Όταν ανέβηκε στον θρόνο, ο Αλέξανδρος ποίμανε με ζήλο το λογικό ποίμνιο του Χριστού και αντιμετώπισε όχι μόνο τους Αρειανούς αλλά και τους Έλληνες φιλοσόφους.

Κάποτε μερικοί από αυτούς πλησίασαν τον αυτοκράτορα και τον κατηγόρησαν ότι εγκατέλειψε την αρχαία πίστη και τους νόμους της παράδοσης. Ζήτησαν λοιπόν δημόσια διάλεξη με τον πατριάρχη, και ο Κωνσταντίνος έδωσε την άδεια χωρίς δισταγμό. Ο άγιος, αν και δεν είχε γνώση της ελληνικής φιλοσοφίας, δέχθηκε τη συζήτηση με εμπιστοσύνη στη χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Πρότεινε στους φιλοσόφους να επιλέξουν τον πιο σοφό και εύγλωττο από ανάμεσά τους, ώστε εκείνος μόνος να αντιπροσωπεύσει την ομάδα τους. Όταν ο εκπρόσωπος στάθηκε απέναντί του, ο πατριάρχης τού είπε με ηρεμία και δύναμη να σιωπήσει στο όνομα του Κυρίου Ιησού Χριστού. Αμέσως η γλώσσα του φιλοσόφου παρέλυσε και έμεινε βουβός μπροστά σε όλο το πλήθος.

Οι σύντροφοί του τρόμαξαν, άλλοι έφυγαν ντροπιασμένοι και άλλοι πίστεψαν στον Χριστό. Ο ίδιος ο φιλόσοφος έπεσε στα πόδια του αγίου ομολογώντας με νοήματα την πλάνη του. Αμέσως ελευθερώθηκε η γλώσσα του και δοξολόγησε φανερά τον Σωτήρα.

Μετά από λίγα χρόνια ο Άρειος επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και κατάφερε να ξεγελάσει τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο με πονηρό τρόπο. Όταν ρωτήθηκε αν δέχεται την πίστη της Νικαίας, χτύπησε το στήθος του και απάντησε καταφατικά, ενώ κρατούσε κρυμμένο εκεί χαρτί με τη δική του αιρετική ομολογία. Ο αυτοκράτορας πίστεψε στον όρκο του και διέταξε τον Αλέξανδρο να τον δεχθεί σε κοινωνία την επόμενη Κυριακή.

Ο πατριάρχης όμως αρνήθηκε να κοινωνήσει τον θεμελιωτή της φοβερής αυτής αίρεσης. Όλη τη νύχτα του Σαββάτου έπεσε προ του αγίου θυσιαστηρίου και έκλαιγε με δάκρυα ζητώντας από τον Θεό βοήθεια. Παρακαλούσε ο Κύριος είτε να πάρει την ψυχή του είτε να απομακρύνει τον Άρειο από τους ζωντανούς.

Όταν ξημέρωσε, ο Άρειος βγήκε από τα ανάκτορα με μεγάλη αλαζονεία, περιστοιχισμένος από αξιωματούχους και πλήθος οπλοφόρων. Στον δρόμο τον κατέλαβε μεγάλος φόβος και αναζήτησε κάποιο απόμερο μέρος για ανάγκη του σώματος. Εκεί χτυπήθηκε ξαφνικά με σκληρή ασθένεια, σχίστηκαν τα σπλάχνα του και πέθανε άθλια όπως ο Ιούδας.

Η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία και η Εκκλησία δοξολόγησε τον Θεό για τη σωτηρία της. Ο άγιος Αλέξανδρος ποίμανε με ευλογία την Εκκλησία πολλά χρόνια, ώσπου έφτασε σε βαθύ γήρας. Όταν πλησίαζε το τέλος του, τα πνευματικά του παιδιά τον περιστοίχισαν και τον ρώτησαν ποιον άφηνε ως ποιμένα τους.

Έδειξε δύο τίμιους άνδρες, τον πρεσβύτερο Παύλο και τον διάκονο Μακεδόνιο, και ξεχώρισε τις αρετές καθενός τους. Είπε ότι, αν ποθούν συνετό και ενάρετο ποιμένα, να εκλέξουν τον Παύλο, ενώ τον άλλον τον χαρακτήρισε μόνο φαινομενικά ωραίο. Με αυτά τα λόγια ο πατριάρχης παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο, σε ηλικία ενενήντα οκτώ ετών.

Στον θρόνο τον διαδέχθηκε ο Παύλος, ο πρώτος πατριάρχης με αυτό το όνομα στην Κωνσταντινούπολη. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ανέφερε αργότερα τον Αλέξανδρο σε λόγο του προς τους Κωνσταντινουπολίτες με θερμά εγκώμια. Τους θύμισε την ισαπόστολη προσευχή εκείνη που νίκησε τον αρχηγό της πλάνης σε τόπο ντροπιαστικό.

Η αδικία τιμωρήθηκε με αντίστοιχο πλήγμα, ώστε το θανατηφόρο κακό της αίρεσης να μείνει για πάντα φανερωμένο. Έτσι ο μεγάλος αυτός ιεράρχης παρέδωσε στους πιστούς ζωντανή παρακαταθήκη ορθόδοξης ομολογίας. Ο άγιος Ιωάννης ο Καππαδόκης ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο ύστερα από τον κακόδοξο Τιμόθεο, στο τέλος της βασιλείας του αιρετικού Αναστασίου.

Εξελέγη παρά τη θέλησή του, επειδή δεν επιθυμούσε να αναλάβει το ύψος εκείνο της ιερωσύνης. Στον θρόνο τον ανέβασε μάλλον η αγάπη του ορθοδόξου λαού παρά η αυτοκρατορική εξουσία. Από τον Αναστάσιο δεν είχε καμία ησυχία, διότι ο αυτοκράτορας υποστήριζε την αίρεση του Σεβήρου, του ψευδοπατριάρχη Αντιοχείας.

Ο Σεβήρος ακολουθούσε τη διδασκαλία του Διοσκόρου και του Ευτυχούς, που είχαν αναθεματιστεί στη Σύνοδο της Χαλκηδόνας. Πρόσθεταν επιπλέον στον ύμνο του Τρισαγίου το αιρετικό «ο σταυρωθείς δι' ημάς», συνδέοντας το πάθος με τη θεία φύση. Από τη διδασκαλία αυτή γεννήθηκε η αίρεση των ακεφάλων, που δεν αναγνώριζαν αυθεντία ορθοδόξων επισκόπων.

Λίγο πριν από τον θάνατό του, ο Αναστάσιος είδε φοβερό όνειρο. Στάθηκε μπροστά του φοβερός κριτής σε θρόνο, που του φανέρωσε ότι του αφαιρούνταν δεκατέσσερα χρόνια από τη ζωή του. Πράγματι, σε λίγες ημέρες κεραυνός χτύπησε το παλάτι και ο ασεβής αυτοκράτορας βρήκε φρικτό τέλος.

Μετά τον θάνατο του Αναστασίου ανέβηκε στον θρόνο ο ευσεβής Ιουστίνος, άνδρας πραγματικά δίκαιος και φιλόθεος. Όσοι είχαν συνεργήσει στα πονηρά έργα του προηγουμένου, παραδόθηκαν στη δικαιοσύνη και έλαβαν τη θανατική τους τιμωρία. Η Εκκλησία βρήκε ξανά την ειρήνη της και ο άγιος Ιωάννης δοξολόγησε μαζί με τον λαό τον Θεό για τη λύτρωση.

Σύντομα συγκάλεσε με τον αυτοκράτορα σαράντα επισκόπους σε τοπική Σύνοδο μέσα στη Βασιλεύουσα. Σε αυτή τη Σύνοδο αναθεματίστηκε ο Σεβήρος και επιβεβαιώθηκε με τιμή η Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδος της Χαλκηδόνας. Ο πατριάρχης πέρασε τις υπόλοιπες ημέρες του ποιμαίνοντας με ζήλο το ποίμνιο που του εμπιστεύθηκε ο Κύριος.

Έμεινε στον θρόνο μόνο τρία χρόνια και αναχώρησε ειρηνικά για τον ουρανό. Σε άλλη παράδοση ταυτίζεται με τον Ιωάννη Ξιφιλίνο από την Τραπεζούντα, άνδρα με μεγάλη παιδεία και πολιτική σταδιοδρομία. Εκείνος αποσύρθηκε σε μοναστήρι της Βιθυνίας και έμεινε δέκα χρόνια στην άσκηση.

Χειροτονήθηκε ιερέας και μετά από μία εβδομάδα ανυψώθηκε στον επισκοπικό θρόνο. Λειτουργούσε καθημερινά, συντηρούσε τις εικόνες της Αγίας Σοφίας και μοίραζε ψωμί στους φτωχούς. Σύγχρονοί του μαρτυρούν την καθαρότητα της ζωής του και την ακτημοσύνη του.

Ο άγιος Παύλος ο νέος καταγόταν από την Κύπρο και ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο διαδεχόμενος τον εικονομάχο Νικήτα. Έζησε στα χρόνια του Λέοντος του Χαζάρου, γιου του δυσσεβούς Κοπρωνύμου, και υπήρξε ενάρετος και ευλαβής, αλλά δειλός χαρακτήρας. Βλέποντας τα μαρτύρια που υπέμεναν οι πιστοί για τις άγιες εικόνες, έκρυβε τη δική του ευσέβεια και επικοινωνούσε με τους αιρετικούς χωρίς εσωτερική συγκατάθεση.

Μετά τον θάνατο του Λέοντος θέλησε να αποκαταστήσει την προσκύνηση των εικόνων, αλλά δεν βρήκε ικανούς συνεργάτες. Η εικονομαχία είχε ριζώσει βαθιά στην πρωτεύουσα και στις γύρω επαρχίες. Λυπημένος και απογοητευμένος, αποφάσισε να αφήσει τον θρόνο, στον οποίο είχε παραμείνει μόλις τέσσερα χρόνια.

Έφυγε κρυφά από το πατριαρχείο και κατέφυγε στη Μονή του αγίου Φλώρου, όπου έλαβε το μέγα και αγγελικό σχήμα. Η βασίλισσα Ειρήνη έσπευσε μαζί με τον γιο της Κωνσταντίνο να μάθει την αιτία αυτής της απόφασης. Ο Παύλος ομολόγησε ότι η ασθένεια, ο φόβος του θανάτου και κυρίως οι ταραχές της Εκκλησίας τον οδήγησαν στην απόφαση.

Είπε ότι είχε τρεις φορές υπογράψει με το χέρι του την αιρετική διδασκαλία και τώρα πενθούσε βαθιά για το αμάρτημά του. Συμβούλεψε την αυτοκράτειρα να συγκαλέσει την Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδο, και πρότεινε ως διάδοχό του τον Ταράσιο.