Η Ανακομιδή των Λειψάνων του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού

Του έκοψαν τη γλώσσα και του ακρωτηρίασαν το δεξί χέρι, επειδή αρνήθηκε να σιωπήσει μπροστά στην αίρεση των Μονοθελητών. Πάνω στον τάφο του στη μακρινή Σκυθία άναψαν θαυματουργικά τρία κεριά, μαρτυρώντας τη δόξα του φωτισμένου ομολογητή της Ορθοδοξίας. Ο Άγιος Μάξιμος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στα πεντακόσια ογδόντα μετά Χριστόν, μέσα σε ευσεβή χριστιανική οικογένεια που του χάρισε εξαιρετική μόρφωση.

Σπούδασε με ζήλο φιλοσοφία, γραμματική και ρητορική, και γνώρισε σε βάθος τους συγγραφείς της αρχαιότητας και τη θεολογία της Εκκλησίας. Όταν εισήλθε στην αυτοκρατορική υπηρεσία, έγινε πρωτοσηκρήτης και πρώτος σύμβουλος του αυτοκράτορα Ηρακλείου, ο οποίος εκτίμησε την παιδεία και την ενάρετη ζωή του. Πολύ σύντομα όμως κατάλαβε πως η αυλή και πολλοί επίσημοι είχαν διαφθαρεί από την αίρεση των Μονοθελητών, που εξαπλωνόταν με ταχύτητα στην Ανατολή.

Παραιτήθηκε αμέσως από τα αξιώματά του και κατέφυγε στη μονή της Χρυσουπόλεως, στην απέναντι ακτή του Βοσπόρου, όπου έλαβε το μοναχικό σχήμα. Η ταπείνωση και η σοφία του τον ανέδειξαν γρήγορα ηγούμενο, αν και ο ίδιος συνέχισε να ζει σαν απλός μοναχός. Όταν ο αυτοκράτορας Ηράκλειος και ο πατριάρχης Σέργιος θέλησαν να σβήσουν τις δογματικές διαφορές, εξέδωσαν το έτος εξακόσια τριάντα οκτώ την περίφημη Έκθεση της Πίστεως.

Με αυτό το διάταγμα επέβαλλαν σε όλους να δεχτούν τη διδασκαλία περί ενός μόνου θελήματος στις δύο φύσεις του Σωτήρος Χριστού. Ο Άγιος Μάξιμος αντιστάθηκε με σθένος και άρχισε να συνομιλεί με ανθρώπους κάθε τάξης και επαγγέλματος, ενισχύοντας την ορθόδοξη πίστη. Κληρικοί, επίσκοποι, λαϊκοί και ακόμη και κρατικοί αξιωματούχοι ένιωθαν, καθώς αναφέρει ο Βίος του, μια μυστική έλξη προς τα λόγια του.

Βλέποντας πόση αναταραχή προκαλούσε η αίρεση στην Πόλη και σε όλη την Ανατολή, αποφάσισε να αναζητήσει καταφύγιο στη Δύση, που είχε απορρίψει τον Μονοθελητισμό. Στο δρόμο του πέρασε από τους επισκόπους της Αφρικής και τους στήριξε στην ορθή πίστη. Τους ζητούσε να μην παρασύρονται από τα πανούργα επιχειρήματα των αιρετικών.

Η Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδος είχε ήδη καταδικάσει τον Μονοφυσιτισμό, που δίδασκε εσφαλμένα μόνο μία φύση στον Χριστό. Οι Μονοθελήτες, επηρεασμένοι από αυτή την πλάνη, μιλούσαν τώρα μόνο για ένα θείο θέλημα και μία θεία ενέργεια στον Σωτήρα. Η νέα αυτή αίρεση γνώρισε πολλούς οπαδούς στην Αρμενία, στη Συρία και στην Αίγυπτο, ενώ τη φούντωναν και έντονες εθνικιστικές αντιπαλότητες.

Έτσι κατέληξε σοβαρή απειλή για την ενότητα της Εκκλησίας σε ολόκληρη την Ανατολή. Γύρω στο εξακόσια τριάντα μετά Χριστόν τρεις πατριαρχικοί θρόνοι κατείχοντο από Μονοθελήτες ιεράρχες, ο Σέργιος στην Κωνσταντινούπολη, ο Αθανάσιος στην Αντιόχεια και ο Κύρος στην Αλεξάνδρεια. Ο Άγιος Μάξιμος πέρασε από την Αλεξάνδρεια στην Κρήτη, όπου άρχισε δυναμικά το κήρυγμά του.

Εκεί συγκρούστηκε με έναν επίσκοπο που ακολουθούσε τις πλάνες του Σεβήρου και του Νεστορίου. Συνολικά πέρασε έξι χρόνια στην Αλεξάνδρεια και στη γύρω περιοχή, στηρίζοντας τους πιστούς. Ο πατριάρχης Σέργιος πέθανε στο τέλος του εξακόσια τριάντα οκτώ και ο αυτοκράτορας Ηράκλειος έφυγε από τη ζωή το εξακόσια σαράντα ένα.

Τον θρόνο κατέλαβε τελικά ο εγγονός του, ο Κώνστας ο Δεύτερος, που υποστήριζε ανοιχτά την αίρεση των Μονοθελητών. Οι επιθέσεις των αιρετικών εναντίον της Ορθοδοξίας εντάθηκαν επικίνδυνα. Ο Άγιος Μάξιμος κατευθύνθηκε προς την Καρχηδόνα και κήρυξε εκεί περίπου πέντε χρόνια.

Όταν ο Μονοθελήτης Πύρρος, διάδοχος του Σεργίου, έφτασε στην Αφρική κυνηγημένος από αυλικές δολοπλοκίες, διέλεξε για ώρες μαζί του. Από εκείνες τις συζητήσεις ο Πύρρος αναγνώρισε δημόσια την πλάνη του και του επιτράπηκε να διατηρήσει τον τίτλο του πατριάρχη. Έγραψε μάλιστα και βιβλίο όπου ομολογούσε την ορθόδοξη πίστη, ενώ μαζί με τον Άγιο Μάξιμο ταξίδεψαν στη Ρώμη προς τον Πάπα Θεόδωρο.

Το έτος εξακόσια σαράντα επτά ο Άγιος επέστρεψε στην Αφρική, όπου τοπική σύνοδος επισκόπων καταδίκασε επίσημα την αίρεση των Μονοθελητών. Το επόμενο έτος εκδόθηκε νέο διάταγμα με εντολή του Κώνσταντος και σύνταξη του πατριάρχη Παύλου, ο γνωστός Τύπος της Πίστεως. Το κείμενο αυτό απαγόρευε κάθε συζήτηση για ένα ή δύο θελήματα στον Σωτήρα Ιησού Χριστό.

Ο Άγιος Μάξιμος ζήτησε τότε από τον Άγιο Μαρτίνο τον Ομολογητή, διάδοχο του Πάπα Θεοδώρου, να εξετάσει το ζήτημα σε Εκκλησιαστική Σύνοδο. Έτσι συγκλήθηκε τον Οκτώβριο του εξακόσια σαράντα εννέα η σπουδαία Σύνοδος του Λατερανού. Συμμετείχαν εκατόν πενήντα επίσκοποι της Δύσης και τριάντα επτά εκπρόσωποι της Ορθόδοξης Ανατολής.

Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο ίδιος ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, αυτόπτης μάρτυρας των αγώνων. Η Σύνοδος καταδίκασε τον Μονοθελητισμό και τον Τύπο, και αναθεμάτισε τις πλάνες των πατριαρχών Σεργίου, Παύλου και Πύρρου. Όταν ο Κώνστας ο Δεύτερος έλαβε τις αποφάσεις της Συνόδου, διέταξε αμέσως τη σύλληψη του Πάπα Μαρτίνου και του Αγίου Μαξίμου.

Η αυτοκρατορική εντολή εκτελέστηκε τελικά το εξακόσια πενήντα τέσσερα και ο Άγιος κατηγορήθηκε ψευδώς για προδοσία και ρίχτηκε στη φυλακή. Το εξακόσια πενήντα έξι μεταφέρθηκε στη Θράκη και αργότερα επέστρεψε ξανά σε φυλακή της Κωνσταντινούπολης. Εκεί ο Άγιος και δύο μαθητές του υπέστησαν τα πιο σκληρά βασανιστήρια από τους διώκτες της Ορθοδοξίας.

Στον καθένα τους έκοψαν τη γλώσσα και ακρωτηρίασαν το δεξί χέρι, για να σιωπήσει η ομολογία τους. Στη συνέχεια τους εξόρισαν στο Σκήμαρι της Σκυθίας, υπομένοντας στον δρόμο πλήθος ταλαιπωριών, στερήσεων και σωματικών πόνων. Μετά από τρία χρόνια εξορίας ο Κύριος αποκάλυψε στον Άγιο τον ακριβή χρόνο της κοιμήσεώς του.

Παρέδωσε την ψυχή του στις δεκατρείς Αυγούστου του εξακόσια εξήντα δύο, σφραγίζοντας με μαρτυρικό τέλος τους αγώνες του. Πάνω στον τάφο του φάνηκαν τρία κεριά που έκαιγαν θαυματουργικά, σημάδι ότι υπήρξε φάρος της Ορθοδοξίας. Και στον τάφο του πραγματοποιήθηκαν έπειτα πολλά θαύματα και θεραπείες πιστών.

Στο Ελληνικό Συναξάριο η δεκάτη τρίτη Αυγούστου τιμάται ως ημέρα της Ανακομιδής των ιερών Λειψάνων του Αγίου Μαξίμου. Τα τίμια λείψανά του μεταφέρθηκαν από τη Λαζική, στη νοτιοανατολική ακτή του Ευξείνου Πόντου, στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί κατέληξαν στη Μονή της Θεοτόκου στη Χρυσούπολη, ακριβώς απέναντι από την Πόλη, όπου ο Άγιος είχε υπηρετήσει ως ηγούμενος.

Η μεταφορά αυτή πραγματοποιήθηκε λίγο μετά την Έκτη Οικουμενική Σύνοδο, η οποία επικύρωσε την ορθόδοξη διδασκαλία. Η ίδια ημερομηνία ίσως συμπίπτει και με την ημέρα της κοιμήσεώς του, γι' αυτό η κύρια μνήμη του πιθανότατα μετατέθηκε στις είκοσι μία Ιανουαρίου, αφού η δεκάτη τρίτη Αυγούστου είναι η απόδοση της Μεταμορφώσεως του Κυρίου. Ο Άγιος Μάξιμος άφησε στην Εκκλησία μια τεράστια θεολογική κληρονομιά.

Τα ερμηνευτικά του έργα φωτίζουν δύσκολα χωρία της Αγίας Γραφής και περιλαμβάνουν σχόλιο στην Κυριακή Προσευχή και στον πεντηκοστό ένατο Ψαλμό. Έγραψε επίσης σχόλια στα συγγράμματα του Ιερομάρτυρα Διονυσίου του Αρεοπαγίτη και του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Σπουδαία θέση κατέχει και η Μυσταγωγία του, η μυστική ερμηνεία της θείας λατρείας και των ιερών ακολουθιών.

Τα δογματικά έργα του Αγίου Μαξίμου περιλαμβάνουν την έκθεση της διαμάχης του με τον Πύρρο και πολλές πραγματείες και επιστολές προς διαφόρους πιστούς. Σε αυτά εκθέτει την ορθόδοξη διδασκαλία για τη θεία ουσία και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Αναλύει ακόμη βαθιά την ενανθρώπιση του Λόγου του Θεού και τη θέωση της ανθρώπινης φύσης διά της χάριτος.

Σε επιστολή του προς τον φίλο του Θαλάσσιο γράφει πως τίποτε στη θέωση δεν είναι έργο της ανθρώπινης φύσης. Λέει ότι η φύση δεν μπορεί να χωρέσει τον Θεό, και μόνο το έλεός Του χαρίζει τη θέωση στα όντα. Στη θέωση ο άνθρωπος, εικόνα του Θεού, ομοιώνεται με τον Δημιουργό και χαίρεται όλο το πλήρωμα που δεν του ανήκει κατά φύση.

Αυτό συμβαίνει επειδή θριαμβεύει μέσα του η χάρη του Αγίου Πνεύματος και ο ίδιος ο Θεός ενεργεί. Ο Άγιος συνέγραψε επίσης ανθρωπολογικά έργα για τη φύση της ψυχής και τη συνειδητή ύπαρξή της μετά τον σωματικό θάνατο. Από τα ηθικά συγγράμματά του ξεχωρίζουν τα διάσημα Κεφάλαια περί Αγάπης, που εκφράζουν την καρδιά της πνευματικής του εμπειρίας.

Συνέθεσε ακόμη τρεις ύμνους μέσα στην αυθεντική παράδοση της εκκλησιαστικής υμνογραφίας. Η θεολογία του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού στηρίχθηκε στην πνευματική εμπειρία των μεγάλων ασκητών της ερήμου. Αξιοποίησε ταυτόχρονα και την έντεχνη διαλεκτική που είχε διαμορφώσει η προχριστιανική φιλοσοφική σκέψη της αρχαιότητας.

Η σύνθεση αυτή κατάφερε να ενώσει τον πνευματικό πλούτο της ησυχίας με τη φιλοσοφική ακρίβεια του λόγου. Στους αιώνες που ακολούθησαν, η σκέψη αυτή συνεχίστηκε και αναπτύχθηκε με τρόπο γόνιμο και δημιουργικό. Έγινε θεμέλιο για τα έργα μεγάλων αγίων Πατέρων της Εκκλησίας, που ακολούθησαν τα ίχνη του.

Πρώτος ανάμεσά τους ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος, ο οποίος έδωσε νέα πνοή στη μυστική θεολογία της θείας εμπειρίας. Έπειτα ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο οποίος θεμελίωσε τη διδασκαλία περί ακτίστων ενεργειών και της θεοπτίας. Έτσι ο λόγος του Ομολογητή έγινε ποταμός που πότισε ολόκληρη την ορθόδοξη πνευματικότητα στους αιώνες.

Η ζωή του παρέμεινε μάρτυρας και απόδειξη της αλήθειας που ο ίδιος κήρυξε με τη γλώσσα και με το αίμα του. Από τη βασιλική αυλή μέχρι την εξορία της Σκυθίας, ο Άγιος Μάξιμος ομολόγησε με ακρίβεια τα δύο θελήματα του Σωτήρα. Η μνήμη του παραμένει μέσα στην Εκκλησία φως ορθοδόξου ομολογίας και υπόδειγμα αρετής για τους πιστούς.

Η Ανακομιδή των λειψάνων του δοξάζει αυτόν τον αδάμαστο αθλητή της αληθείας.