Μέσα σε λιτανεία, ένας νεαρός αρχιμανδρίτης αφαίρεσε με τόλμη μια κακότεχνη, δυτικότροπη εικόνα από τα χέρια των πιστών και ξεσήκωσε εναντίον του ολόκληρο πλήθος. Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος άνθρωπος έσκαβε με τα χέρια του πηγάδια στα δάση του Ταμπώφ, ζητώντας σιωπή και προσευχή. Ο Άγιος Πιτιρίμ γεννήθηκε στη Βιάζμα τον Φεβρουάριο του έτους χίλια εξακόσια σαράντα πέντε, και στην κολυμβήθρα έλαβε το όνομα Προκόπιος.

Από μικρό παιδί έμαθε γράμματα, αγάπησε τις ακολουθίες της Εκκλησίας και απέκτησε σταθερή συνήθεια στην προσευχή. Διάβαζε με πόθο τους λόγους των αγίων Πατέρων και τους βίους των μαρτύρων, τρέφοντας έτσι την ψυχή του. Ξεχώριζε για την εργατικότητα, την ευρεία γνώση και την ώριμη κρίση του από πολύ νωρίς.

Είχε επίσης χάρισμα στη ζωγραφική των εικόνων και στην εκκλησιαστική ψαλμωδία, που τα καλλιέργησε με αγάπη. Η εσωτερική του κλίση τον οδήγησε στη μοναστική ζωή και στη μονή του Τιμίου Προδρόμου της Βιάζμας, ξακουστή για την αυστηρότητά της. Σε ηλικία είκοσι ενός ετών έλαβε το μοναχικό σχήμα και ονομάστηκε Πιτιρίμ, αφιερωμένος ολοκληρωτικά στον Θεό.

Με την ασκητική του ζωή κέρδισε γρήγορα τον σεβασμό των αδελφών και εκλέχθηκε ηγούμενος της μονής. Το έτος χίλια εξακόσια ογδόντα τέσσερα ανυψώθηκε στο αξίωμα του αρχιμανδρίτη, με ευθύνες πολύ μεγαλύτερες. Ακολουθώντας τη διαταγή του Τσάρου και του Πατριάρχη, εργαζόταν με ζήλο για την απομάκρυνση των δυτικότροπων και κακότεχνων εικόνων από ναούς και σπίτια.

Σε μια λιτανεία αφαίρεσε μια τέτοια εικόνα από έναν άπειρο αγιογράφο, και οι κάτοχοί της εξοργίστηκαν εναντίον του. Πολλοί ξεσηκώθηκαν και τον καταράστηκαν, όμως η υπόθεση έφτασε γρήγορα στα αυτιά του Πατριάρχη Ιωακείμ της Μόσχας. Ο Πατριάρχης επαίνεσε τη γενναιότητα και τον ζήλο του αρχιμανδρίτη και τον κάλεσε κοντά του για ανώτερη διακονία.

Την πρώτη Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους ορίστηκε επίσκοπος, και τη δέκατη πέμπτη Φεβρουαρίου του επομένου χρόνου χειροτονήθηκε επίσκοπος Ταμπώφ. Δεν αναχώρησε όμως αμέσως, αλλά παρέμεινε για έναν χρόνο στη Μόσχα, ώστε να προετοιμαστεί σωστά για το νέο του ποίμνιο. Η επισκοπή Ταμπώφ, οργανωμένη μόλις το έτος χίλια εξακόσια ογδόντα δύο, υπέφερε από συνοριακή φτώχεια και αμάθεια.

Οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν ειδωλολάτρες, Μορδβίνοι, Τσερεμίσοι και Μερέσχοι, ενώ ζούσαν εκεί και πολλοί μουσουλμάνοι Τάταροι, σκληροί αντίπαλοι του Χριστού. Ανάμεσα στους χριστιανούς κατοίκους βρίσκονταν επίσης πολλοί σχισματικοί, φυγάδες της δικαιοσύνης και εξόριστοι κατάδικοι, σκορπισμένοι στην ύπαιθρο. Ο άγιος αφοσιώθηκε με ζήλο στο έργο του και στη θέση του παλιού ξύλινου ναού άρχισε διώροφο πέτρινο καθεδρικό προς τιμή της Μεταμορφώσεως.

Το παρεκκλήσι του αφιέρωσε στον Άγιο Νικόλαο, ενώ ο ίδιος δεν περιοριζόταν στην επίβλεψη, αλλά εργαζόταν και σωματικά στην οικοδομή. Έδωσε επίσης μεγάλο αγώνα για την πνευματική φώτιση του λαού του, ιδρύοντας ειδική σχολή για τους μελλοντικούς κληρικούς. Εκεί καταρτίζονταν άξιοι ποιμένες της Εκκλησίας κάτω από την προσωπική του φροντίδα και καθοδήγηση.

Στο σπίτι του είχε συγκεντρώσει πλούσια βιβλιοθήκη πνευματικών έργων, με δύο μάλιστα βιβλία του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη δερματόδετα, με χρυσές άκρες. Δίδασκε αδιάκοπα το ποίμνιό του και κήρυττε με παρρησία τον λόγο του Θεού σε κάθε ευκαιρία. Συχνά περιόδευε σε ολόκληρη την επισκοπή, για να γνωρίσει από κοντά τις ανάγκες και τις δυσκολίες των κοινοτήτων.

Ιδιαίτερη φροντίδα έδειχνε για την επιστροφή των σχισματικών και των ετεροδόξων στην ορθόδοξη πίστη της Εκκλησίας. Με βαθιά ευσέβεια, έμπρακτη αγάπη προς τον πλησίον και σοφή υπομονή τους έπειθε να εμπιστευτούν τον λόγο του. Με το παράδειγμα της αγίας ζωής του και τη δύναμη του χαριτωμένου λόγου οδήγησε πολλούς στην αληθινή πίστη του Χριστού.

Η αδελφή του, η Αικατερίνη, έγινε η πρώτη ηγουμένη της μονής της Αναλήψεως, την οποία ο ίδιος ίδρυσε το έτος χίλια εξακόσια ενενήντα. Παρότι ήταν τολμηρός άνδρας προσευχής και μεσίτης ενώπιον του Θεού, ποτέ δεν έχασε τη χριστιανική του ταπείνωση. Δεν στηριζόταν στις δικές του ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά εμπιστευόταν την πόλη του Ταμπώφ στη σκέπη του Σωτήρα και της Παναγίας.

Τοποθέτησε λοιπόν εικόνες του Χριστού και της Παναγίας του Καζάν στις δύο κύριες πύλες της πόλης για προστασία. Προσευχόταν πολύ και δίδασκε το ποίμνιό του την αξία της προσευχής σε κάθε περίσταση της ζωής. Παρευρισκόταν κάθε ημέρα στις θείες ακολουθίες, ενώ συχνά λειτουργούσε ο ίδιος μέσα σε κατάνυξη.

Όταν δεν λειτουργούσε, ανέβαινε στο αναλόγιο και έψαλλε, διδάσκοντας τους ψάλτες τη σωστή ψαλμωδία και ανάγνωση. Στο κελί του προσευχόταν με ευλάβεια μπροστά στις εικόνες της Παναγίας Ντεβπετερούφσκαγια και του Αγίου Νικολάου, αντλώντας παρηγοριά. Αγαπούσε επίσης την ομορφιά της φύσης του τόπου του, που τον οδηγούσε σε ευχαριστήρια προσευχή προς την Αγία Τριάδα.

Μέσα στο δάσος, κοντά στο μέρος όπου αποσυρόταν για μοναχική προσευχή, ίδρυσε τη μονή του Τιμίου Προδρόμου στο Τρεγκουλάιεφ. Την ίδρυσε μαζί με τον πνευματικό του φίλο, τον Άγιο Μητροφάνη του Βορονέζ, στενό συναγωνιστή του στους πνευματικούς του αγώνες. Έστησε εκεί έναν μεγάλο ξύλινο σταυρό με την εικόνα του Σωτήρα, ως μαρτυρία αγάπης προς τον Κύριο.

Όπως οι μεγάλοι ασκητές, αφιέρωνε πολύ χρόνο στη σωματική εργασία, χωρίς να αποφεύγει τον κόπο και τον ιδρώτα. Τα πηγάδια που έσκαψε με τα ίδια του τα χέρια στη μονή του Τρεγκουλάιεφ, κοντά στον καθεδρικό του Ταμπώφ και στο δάσος, μαρτυρούν τον μόχθο του. Εκοιμήθη το έτος χίλια εξακόσια ενενήντα οκτώ σε ηλικία πενήντα τριών ετών, αφήνοντας πίσω του φωτεινή παρακαταθήκη.

Το σώμα του ενταφιάστηκε στο κατώτερο επίπεδο του καθεδρικού της Μεταμορφώσεως, στον νότιο τοίχο του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου. Ο θάνατος δεν διέλυσε τους πνευματικούς δεσμούς του με το ποίμνιο, καθώς οι πιστοί έτρεχαν στον τάφο του ζητώντας τη μεσιτεία του. Πολλοί λάμβαναν θεραπεία από τον Θεό, και κάθε χρόνο ο αριθμός των προσκυνητών αυξανόταν αισθητά γύρω από τον τάφο του.

Στις είκοσι οκτώ Ιουλίου, την ημέρα της μακαρίας κοιμήσεώς του, οι πιστοί συνέρρεαν στις ακολουθίες του καθεδρικού του Ταμπώφ. Κάθε νέο σημείο του ελέους του Θεού, που χορηγούνταν με τις πρεσβείες του αγίου, στερέωνε την πεποίθηση του λαού για την αγιότητά του. Ο επίσκοπος που τιμούσαν ήταν αληθινά άνθρωπος του Θεού, και τούτη η συναίσθηση μεγάλωνε από γενιά σε γενιά μέσα στις καρδιές.

Από το έτος χίλια οκτακόσια δεκαεννέα άρχισε να τηρείται επίσημο αρχείο των θαυμάτων και των προσωπικών μαρτυριών των πιστών. Η τιμή του Αγίου Πιτιρίμ ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της επισκοπής Ταμπώφ και απλώθηκε σε όλη τη Ρωσική Εκκλησία. Στις είκοσι οκτώ Ιουλίου του έτους χίλια εννιακόσια δεκατέσσερα ο άγιος θαυματουργός Πιτιρίμ συγκαταριθμήθηκε επίσημα ανάμεσα στους αγίους.

Η μνήμη του τιμάται έκτοτε με λαμπρότητα κάθε χρόνο στις είκοσι οκτώ Ιουλίου, μέρα της οσιακής κοιμήσεώς του. Το παράδειγμά του παραμένει φωτεινός οδηγός για κάθε ποιμένα και πιστό μέσα στη ζωή της Εκκλησίας. Ένωσε αρμονικά την τόλμη του ζήλου και την ταπείνωση της προσευχής, τον κόπο της οικοδομής και τη σιωπή του δάσους.