Σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας, την ιερή αυτή εικόνα της Παναγίας ζωγράφισε ο ευαγγελιστής Λουκάς όσο ζούσε ακόμη επί γης η ίδια η Θεοτόκος. Ο άγιος Δημήτριος του Ροστώφ μάς λέει πως η εικόνα φιλοτεχνήθηκε ύστερα από παράκληση του Θεοφίλου, ηγεμόνα της Αντιοχείας. Από εκείνη την παλαιά πόλη της Συρίας, η ιερή μορφή της Παναγίας μεταφέρθηκε αργότερα στην αγία πόλη της Ιερουσαλήμ.

Από εκεί η αυτοκράτειρα Ευδοκία, σύζυγος του Αρκαδίου, την έστειλε στην Κωνσταντινούπολη στην Πουλχερία, την αδελφή του αυτοκράτορα. Εκείνη με βαθιά ευλάβεια τοποθέτησε την άγια εικόνα μέσα στον περίφημο ναό των Βλαχερνών. Έτσι το ιερό αυτό κειμήλιο συνδέθηκε με τη βασιλεύουσα Πόλη και τη λατρευτική ζωή του παλατιού.

Οι αυτοκράτορες την τιμούσαν ως πολύτιμο θησαυρό και ως σκέπη της αυτοκρατορίας. Η ονομασία Οδηγήτρια σημαίνει «αυτή που οδηγεί τον δρόμο», και ταιριάζει απόλυτα στη χάρη της Παναγίας. Η Μητέρα του Κυρίου οδηγεί πάντοτε τους πιστούς στον Υιό της και στη σωτηρία.

Ο τύπος αυτός της εικόνας εξαπλώθηκε σε όλη την Ορθόδοξη Ανατολή και αγαπήθηκε βαθιά από κάθε γενιά πιστών. Από τη Βλαχερνίτισσα Παναγία ξεκινά ολόκληρη η μετέπειτα ιστορία της ιεράς εικόνας του Σμολένσκ. Το χίλια σαράντα έξι ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Ένατος Μονομάχος έδωσε την κόρη του Άννα σε γάμο με τον πρίγκιπα Βσέβολοντ Γιαροσλάβιτς, γιο του Γιαροσλάβου του Σοφού.

Ως ευλογία και προστασία στο νέο της σπιτικό, της παρέδωσε μαζί την ιερή αυτή εικόνα της Παναγίας. Έτσι το θαυματουργό κειμήλιο πέρασε από την Κωνσταντινούπολη στη μακρινή ρωσική γη και στα πριγκιπικά παλάτια. Μετά τον θάνατο του πρίγκιπα Βσέβολοντ, η εικόνα περιήλθε στον γιο του Βλαδίμηρο τον Μονομάχο, που την κληρονόμησε με βαθιά ευλάβεια.

Στις αρχές του δωδέκατου αιώνα την μετέφερε στον καθεδρικό ναό του Σμολένσκ, ο οποίος τιμούσε την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. Από τότε η εικόνα έγινε γνωστή σε όλους ως η Οδηγήτρια του Σμολένσκ. Η πόλη αγκάλιασε αμέσως το ιερό αυτό κειμήλιο και το έκανε καρδιά της πνευματικής της ζωής.

Πλήθη προσκυνητών συνέρρεαν στον καθεδρικό για να ζητήσουν την προστασία της Παναγίας. Η Μητέρα του Θεού φύλαγε την πόλη σε δύσκολους καιρούς πολέμων και επιδρομών. Ο λαός πίστευε ακράδαντα πως η ίδια οδηγούσε τα βήματα των πιστών της και υπερασπιζόταν την πατρίδα.

Έτσι σφραγίστηκε στους αιώνες η σχέση του Σμολένσκ με τη θαυματουργή του εικόνα. Το χίλια διακόσια τριάντα οκτώ, στα χρόνια της φοβερής επιδρομής των Μογγόλων, η Παναγία φανερώθηκε σωτήρια μέσα από την εικόνα της. Με προτροπή της ίδιας της Θεοτόκου, ο αυτοθυσιαστικός Ορθόδοξος πολεμιστής Μερκούριος μπήκε νύχτα στο στρατόπεδο του Μπατού.

Σκότωσε πολλούς εχθρούς, ανάμεσα στους οποίους και τον πιο ισχυρό πολεμιστή των βαρβάρων. Δέχθηκε μαρτυρικό θάνατο μέσα στη μάχη και η Εκκλησία τον κατέταξε ανάμεσα στους αγίους της, με μνήμη την εικοστή τετάρτη Νοεμβρίου. Τον δέκατο τέταρτο αιώνα η πόλη του Σμολένσκ πέρασε στην κατοχή των Λιθουανών πριγκίπων.

Η Σοφία, κόρη του πρίγκιπα Βίτοβτ, παντρεύτηκε τον Μέγα Πρίγκιπα της Μόσχας Βασίλειο τον Δημητριέβιτς. Το χίλια τριακόσια ενενήντα οκτώ έφερε μαζί της στη Μόσχα την ιερή εικόνα της Παναγίας του Σμολένσκ ως πολύτιμη ευλογία. Την τοποθέτησαν με μεγάλη τιμή στον καθεδρικό ναό του Ευαγγελισμού μέσα στο Κρεμλίνο.

Της έδωσαν θέση στα δεξιά της Ωραίας Πύλης, ώστε να την προσκυνούν συνεχώς πιστοί και άρχοντες. Η Μόσχα υποδέχθηκε με ευλάβεια τη βυζαντινή κληρονομιά και αναγνώρισε στην εικόνα τη χάρη μιας ουράνιας προστάτιδας. Έτσι η Παναγία η Οδηγήτρια έγινε σύνδεσμος ανάμεσα στη Βασιλεύουσα, στη Σμολένσκ και στη Μόσχα.

Το χίλια τετρακόσια πενήντα έξι οι κάτοικοι του Σμολένσκ ζήτησαν με θερμή παράκληση να επιστραφεί η αγαπημένη τους εικόνα στην πόλη τους. Επικεφαλής του αιτήματος ήταν ο επίσκοπος Μισαήλ, που εξέφραζε τον πόθο ολόκληρου του λαού. Η εικόνα επέστρεψε πανηγυρικά στο Σμολένσκ μέσα σε μεγαλόπρεπη εκκλησιαστική λιτανεία, με δάκρυα συγκίνησης.

Στη Μόσχα παρέμειναν δύο αντίγραφα, που πήραν επάξια τη θέση του αρχέτυπου. Το πρώτο τοποθετήθηκε στον καθεδρικό ναό του Ευαγγελισμού, στην ίδια τιμητική θέση. Το δεύτερο, φτιαγμένο ακριβώς στα μέτρα του πρωτοτύπου, τοποθετήθηκε στη μονή Νοβοντέβιτσι.

Η μονή ιδρύθηκε εις ανάμνηση της επιστροφής του Σμολένσκ στη Ρωσία και της λυτρωτικής αυτής στιγμής. Χτίστηκε στο Ντεβίτσι Πόλε, στον λεγόμενο Κάμπο της Παρθένου, εκεί όπου οι Μοσχοβίτες με πολλά δάκρυα παρέδωσαν την εικόνα στους ανθρώπους του Σμολένσκ. Το χίλια εξακόσια δύο φιλοτεχνήθηκε ένα ακόμη πιστό αντίγραφο από τη θαυματουργή εικόνα.

Το χίλια εξακόσια εξήντα έξι μαζί με την παλαιά εικόνα μεταφέρθηκε στη Μόσχα νέο αντίγραφο για συντήρηση και ευλάβεια. Τοποθετήθηκε στον πύργο των τειχών του Σμολένσκ, πάνω από τις πύλες του Δνείπερου, κάτω από ειδικό προστατευτικό στέγαστρο. Αργότερα, το χίλια επτακόσια είκοσι επτά, ανεγέρθηκε στον ίδιο χώρο ξύλινος ναός για να φιλοξενεί την ιερή εικόνα.

Το χίλια οκτακόσια δύο τη θέση του ξύλινου ναού πήρε ένα στέρεο πέτρινο εκκλησάκι, αντάξιο της παρουσίας της Παναγίας. Το νέο αντίγραφο πήρε επάνω του τη χάρη και τη δύναμη της αρχαίας θαυματουργής εικόνας. Όταν τα ρωσικά στρατεύματα εγκατέλειψαν το Σμολένσκ στις πέντε Αυγούστου του χίλια οκτακόσια δώδεκα, πήραν μαζί τους την ιερή εικόνα.

Την κρατούσαν ως ασπίδα και προστασία απέναντι στις τρομερές εχθρικές δυνάμεις του ναπολεόντειου στρατού. Την παραμονή της μάχης του Μποροντίνο περιέφεραν την εικόνα μέσα από όλο το στρατόπεδο. Με αυτόν τον τρόπο εμψύχωναν και ενίσχυαν τους στρατιώτες για το μεγάλο αγώνα που τους περίμενε.

Η αρχαία εικόνα της Οδηγήτριας του Σμολένσκ, την ίδια ημέρα της μάχης, μεταφέρθηκε επίσης στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως. Από εκεί ξεκίνησε λιτανεία μαζί με τις εικόνες της Παναγίας της Ιβηρίτισσας και της Παναγίας του Βλαντίμιρ. Πέρασαν μέσα από τις συνοικίες Μπέλο και Κιτάι, καθώς και κατά μήκος των τειχών του Κρεμλίνου.

Έπειτα η εικόνα στάλθηκε στους ασθενείς και τους τραυματίες στο ανάκτορο του Λεφόρτοβο. Μετά την αναχώρηση των ρωσικών δυνάμεων από τη Μόσχα, η εικόνα μεταφέρθηκε στην πόλη του Γιαροσλάβλ για ασφάλεια. Έτσι οι αδελφές εικόνες της Παναγίας διασώθηκαν θαυμαστά μέσα στις δύσκολες εκείνες ώρες του πολέμου.

Η Μητέρα του Θεού υπερασπίστηκε τη ρωσική γη μέσα από τις πανίερες εικόνες της και τη συνεχή της μεσιτεία. Ύστερα από τη μεγάλη νίκη απέναντι στις εχθρικές δυνάμεις, η Οδηγήτρια επέστρεψε ξανά στο Σμολένσκ. Μαζί της επέστρεψε και το δοξασμένο αντίγραφο που είχε αγιαστεί μέσα στις στρατιωτικές περιπέτειες.

Ο εορτασμός της θαυματουργής εικόνας στις είκοσι οκτώ Ιουλίου ορίστηκε το χίλια πεντακόσια είκοσι πέντε. Καθιερώθηκε σε ανάμνηση της επιστροφής της πόλης του Σμολένσκ μέσα στην ενότητα του ρωσικού κράτους. Υπάρχουν επίσης πολλά σεβάσμια αντίγραφα της Οδηγήτριας του Σμολένσκ, τα οποία τιμώνται την ίδια ευλογημένη ημέρα.

Καθιερώθηκε επιπλέον και άλλη εορτή στις πέντε Νοεμβρίου, δοξασμένη μέσα στον δέκατο ένατο αιώνα. Τότε η ιερή αυτή εικόνα επέστρεψε στο Σμολένσκ με εντολή του αρχιστρατήγου των ρωσικών στρατευμάτων Μιχαήλ Κουτούζοφ. Σε ανάμνηση της εκδίωξης του εχθρού από τη ρωσική γη, αποφασίστηκε η ετήσια πανηγυρική εορτή.