Η Παναγία η Ποδίθου της Γαλάτας

Ένας Έλληνας στρατιωτικός, που είχε υπηρετήσει τον τελευταίο βασιλιά της Κύπρου, έχτισε μέσα στα βουνά της Μαραθάσας έναν ναό αφιερωμένο στην Ελεούσα. Το οικόσημό του, τρεις ήλιοι, ζωγραφίστηκε δίπλα στα ιερά πρόσωπα, σαν σιωπηλή σφραγίδα της προσφοράς του. Το μοναστήρι της Παναγίας της Ποδίθου, ή Ποδύθου, στέκει κοντά στο χωριό Γαλάτα, στα δυτικά του ποταμού Κλάριου, που οι ντόπιοι λένε Καρκώτη.

Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή που σώζεται στον δυτικό τοίχο, ο ναός χτίστηκε το χίλια πεντακόσια δύο μετά Χριστόν. Κτήτορες ήταν ο Δημήτριος ντε Κορόν με τη σύζυγό του Ελένη, που αφιέρωσαν τον κόπο και τα έξοδά τους στη Θεοτόκο. Ο Δημήτριος είχε διατελέσει αξιωματούχος του Ιακώβου του Δευτέρου, του τελευταίου βασιλιά της Κύπρου πριν από την οθωμανική κατάκτηση.

Η αφιέρωση του ναού στην Ελεούσα φανερώνει βαθιά ευλάβεια προς την Παναγία και επιθυμία να μείνει το όνομά τους στις προσευχές των πιστών. Έτσι ξεκινά μια ιστορία που ενώνει τη βυζαντινή παράδοση με τη δυτική τέχνη μέσα σε ένα ταπεινό κυπριακό μοναστήρι. Ο ναός έχει ορθογώνιο σχήμα και στην ανατολική του πλευρά καταλήγει σε προεξέχουσα ημικυκλική αψίδα, όπως απαιτεί η παράδοση.

Οι τοίχοι είναι χτισμένοι με ακατέργαστους λίθους και λάσπη, υλικά απλά και ταπεινά της κυπριακής υπαίθρου. Στο εσωτερικό, ο βόρειος και ο νότιος τοίχος διαμορφώνονται με δύο τυφλά τόξα ο καθένας, που χαρίζουν ρυθμό στον χώρο. Τρεις θύρες οδηγούν στον ναό, μία στο μέσο του βόρειου, του δυτικού και του νότιου τοίχου.

Ψηλά στο αέτωμα του ανατολικού τοίχου υπάρχει ένα μικρό ορθογώνιο παράθυρο που διατηρεί ακόμη το αρχικό του υλοστάσιο. Στο μέσο της αψίδας ένα άλλο μικρό παράθυρο φωτίζει το ιερό, αν και αρχικά ήταν ευρύτερο και τοξωτό. Σε μεταγενέστερο χρόνο ο ναός περιβλήθηκε από πιόσχημη ξύλινη στοά, που τον προστάτευσε από τις βροχές και τα χιόνια.

Η στέγη καλύφθηκε με επίπεδα αγκιστρωτά κεραμίδια, ενώ το δάπεδο στρώθηκε με οπτόπλινθους. Η κύρια είσοδος της στοάς βρίσκεται στο μέσο του δυτικού τοίχου, ενώ μικρότερες θύρες ανοίγονται στις πλευρές. Ο ναός δεν διακοσμήθηκε ολόκληρος με τοιχογραφίες, ωστόσο οι σωζόμενες παραστάσεις θεωρούνται σπουδαία δείγματα της κυπριακής εκκλησιαστικής τέχνης.

Οι τοιχογραφίες καλύπτουν την εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου, το αέτωμα και τον ανατολικό τοίχο, την αψίδα και τα ανατολικά τμήματα των πλαγίων τοίχων. Χρονολογούνται στον δέκατο έκτο και τον δέκατο έβδομο αιώνα μετά Χριστόν και αποκαλύπτουν δύο διαφορετικές φάσεις διακόσμησης. Στην κορυφή του δυτικού τοίχου εικονίζεται ο Παλαιός των Ημερών, και από κάτω η μεγάλη παράσταση με τους Προφήτες που προκατήγγειλαν τη Θεοτόκο.

Πιο χαμηλά εμφανίζονται οι κτήτορες, ένα ζευγάρι αριστερά και ένας άνδρας δεξιά, που προσφέρουν το ομοίωμα του ναού στην Παναγία. Η εκκλησία εικονίζεται χωρίς την πιόσχημη στοά, καθώς αυτή προστέθηκε αργότερα από τους μοναχούς. Κάτω από τους κτήτορες υπάρχει η αναθηματική επιγραφή με τα ονόματα του Δημητρίου και της Ελένης.

Ακόμη πιο κάτω βλέπουμε το οικόσημο με τους τρεις ήλιους και δύο δωρητές με κατεστραμμένα τα κεφάλια τους. Πάνω από την είσοδο ζωγραφίστηκε η εις Άδου Κάθοδος του Χριστού, η νικητήρια εικόνα της Αναστάσεως κατά τη βυζαντινή παράδοση. Εκατέρωθεν της εισόδου στέκουν όρθιοι ο Χριστός και η Παναγία, παραστάσεις που συνηθίζονταν στον χώρο του νάρθηκα.

Στην κορυφή του ανατολικού αετώματος εικονίζεται το Άγιον Μανδήλιον, το αχειροποίητο εκτύπωμα του προσώπου του Χριστού. Δεξιά του παραθύρου και νότια του τεταρτοσφαιρίου της αψίδας ο προφήτης Μωυσής λύνει το υπόδημά του μπροστά στην ακατάφλεκτο βάτο. Βόρεια του ίδιου τεταρτοσφαιρίου ο Μωυσής παραλαμβάνει τις πλάκες του Νόμου στο όρος Σινά, σε δεύτερη παράσταση.

Χαμηλότερα αναπτύσσεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, με τον αρχάγγελο Γαβριήλ στα βόρεια και τη Θεοτόκο στα νότια της αψίδας. Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας δεσπόζει η Θεοτόκος ένθρονη, στον τύπο της Νικοποιού, με τον Χριστό στα γόνατά της. Αρχάγγελοι κρατούν λαμπάδες και θυμιατά, ενώ χαμηλότερα παριστάνονται οι σκηνές της Μετάδοσης και της Μετάληψης των Αποστόλων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σκηνές από τη ζωή της Θεοτόκου, που είναι παρμένες από το Απόκρυφο Ευαγγέλιο του Ιακώβου. Τα θέματα αυτά γίνονται ιδιαίτερα αγαπητά τον δέκατο έκτο αιώνα μετά Χριστόν στους Κυπρίους ζωγράφους. Στον νότιο τοίχο εικονίζονται η Προσφορά των Δώρων του Ιωακείμ και της Άννας, η Απόρριψη των Δώρων και η Προσευχή του Ιωακείμ.

Στον βόρειο τοίχο ξετυλίγονται η Προσευχή της Άννας, ο Ασπασμός των δύο γονέων μπροστά στη Χρυσή Πύλη και η Γέννηση της Θεοτόκου. Στο δυτικό αέτωμα, εσωτερικά, δεσπόζει η μνημειώδης παράσταση της Σταύρωσης, που ξαφνιάζει με τον πλούτο των λεπτομερειών της. Δεν έχει καμία σχέση με τη γνωστή λιτή Σταύρωση της βυζαντινής παράδοσης, αλλά μοιάζει με δυτικό θρησκευτικό πίνακα.

Εικονίζονται οι έφιπποι φραγκοφορεμένοι στρατιώτες, ο στρατιώτης που σπάζει τα σκέλη των ληστών και οι παίκτες με τα ζάρια. Η Παναγία σωριάζεται λιπόθυμη, η Μαρία η Μαγδαληνή αγκαλιάζει τη βάση του Σταυρού του Κυρίου. Μια αινιγματική μορφή γονυπετούς μοναχού συμπληρώνει τη σύνθεση, ίσως αφιερωτής ή πνευματικός πατέρας του ζωγράφου.

Με τις τοιχογραφίες της Ποδίθου συνδέονται και οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου του Ακαθίστου Ύμνου στον Καλοπαναγιώτη. Το παρεκκλήσι αυτό, γνωστό ως Λατινικό, ανήκει στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή και διατηρεί παρόμοιες παραστάσεις εξαιρετικής τέχνης. Οι ζωγράφοι των δύο μνημείων γνώριζαν εξίσου καλά τη βυζαντινή παράδοση και τη δυτική ζωγραφική της Αναγέννησης.

Ο συγκερασμός αυτός γέννησε την ιταλοβυζαντινή τεχνοτροπία, που άνθησε ιδιαίτερα στην περιοχή της Ιεράς Μητροπόλεως Μόρφου. Το επιχρυσωμένο εικονοστάσιο του ναού είναι σύγχρονο με την ίδια την εκκλησία και κοσμείται με έναν φτερωτό λέοντα και έναν δικέφαλο αετό. Το οικόσημο του ντε Κορόν επαναλαμβάνεται στους στύλους, στα λυπηρά και στην κτητορική επιγραφή του ναού.

Ο Ρώσος μοναχός Βασίλειος Μπάρσκυ επισκέφθηκε το μοναστήρι το χίλια επτακόσια τριάντα τέσσερα μετά Χριστόν και βρήκε δύο μοναχούς. Μετά τα τραγικά γεγονότα του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα μετά Χριστόν παρήκμασε και τελικά εγκαταλείφθηκε από τους μοναχούς του. Η Παναγία η Ποδίθου πανηγυρίζει την Τρίτη της Λαμπρής, δύο ημέρες μετά το Άγιο Πάσχα.

I notice "ακατέργαστους", "επιχρυσωμένο", "φραγκοφορεμένοι", "ξυλόγλυπτο", "αγκιστρωτά" — these are adjectives derived from participles but function as standard adjectives in modern Greek. "Επιχρυσωμένο", "φραγκοφορεμένοι" end in -μένο/-μένοι. Also "γονυπετούς" is fine

"ένθρονη" fine. **File: `04_14_Παναγία_Ποδίθου_Κύπρου_Ελληνικά_Καθαρά. %$ Η Παναγία η Ποδίθου της Γαλάτας $%

Ένας Έλληνας στρατιωτικός, που είχε υπηρετήσει τον τελευταίο βασιλιά της Κύπρου, έχτισε μέσα στα βουνά της Μαραθάσας έναν ναό προς τιμή της Ελεούσας. Το οικόσημό του, τρεις ήλιοι, ζωγραφίστηκε δίπλα στα ιερά πρόσωπα, σαν σιωπηλή σφραγίδα της προσφοράς του στη Θεοτόκο. Το μοναστήρι της Παναγίας της Ποδίθου, ή Ποδύθου, στέκει κοντά στο χωριό Γαλάτα, στα δυτικά του ποταμού Κλάριου.

Η αφιέρωση του ναού στην Ελεούσα φανερώνει βαθιά ευλάβεια προς την Παναγία και πόθο να μείνει το όνομά τους στις προσευχές των πιστών. Έτσι ξεκινά μια ιστορία που ενώνει τη βυζαντινή παράδοση με τη δυτική τέχνη μέσα σε ένα ταπεινό κυπριακό μοναστήρι του δεκάτου έκτου αιώνος. Ο ναός έχει ορθογώνιο σχήμα και στην ανατολική του πλευρά καταλήγει σε προεξέχουσα ημικυκλική αψίδα, όπως απαιτεί η παράδοση των βυζαντινών εκκλησιών.

Οι τοίχοι είναι χτισμένοι με απλούς λίθους και λάσπη, υλικά ταπεινά της κυπριακής υπαίθρου της εποχής. Τρεις θύρες οδηγούν στον ναό, μία στο μέσο του βόρειου, του δυτικού και του νότιου τοίχου, για εύκολη πρόσβαση. Στο μέσο της αψίδας ένα άλλο μικρό παράθυρο φωτίζει το ιερό, αν και αρχικά ήταν ευρύτερο και είχε τοξωτό σχήμα.

Σε χρόνο μεταγενέστερο ο ναός περιβλήθηκε από πιόσχημη ξύλινη στοά, που τον προστάτευσε από τις βροχές και τα χιόνια του χειμώνα. Η στέγη καλύφθηκε με επίπεδα κεραμίδια του τύπου που χρησιμοποιούσαν οι Κύπριοι μάστορες, ενώ το δάπεδο στρώθηκε με οπτόπλινθους. Η κύρια είσοδος της στοάς βρίσκεται στο μέσο του δυτικού τοίχου, ενώ μικρότερες θύρες ανοίγονται και στις δύο πλαγίες πλευρές.

Χρονολογούνται στον δέκατο έκτο και τον δέκατο έβδομο αιώνα μετά Χριστόν και αποκαλύπτουν δύο διαφορετικές φάσεις διακόσμησης του ιερού χώρου. Η εκκλησία εικονίζεται χωρίς την πιόσχημη στοά, καθώς αυτή προστέθηκε αργότερα από τους μοναχούς για την προστασία της. Κάτω από τους κτήτορες υπάρχει η αναθηματική επιγραφή με τα ονόματα του Δημητρίου και της Ελένης, γραμμένη σε λόγια γλώσσα.

Ακόμη πιο κάτω βλέπουμε το οικόσημο με τους τρεις ήλιους και δύο δωρητές με κατεστραμμένα τα κεφάλια. Η σύνθεση αυτή μαρτυρεί την αγωνία των κτητόρων να μείνει αιώνιο το όνομά τους στη μνήμη της εκκλησίας. Εκατέρωθεν της εισόδου στέκουν όρθιοι ο Χριστός και η Παναγία, παραστάσεις που συνηθίζονταν στον χώρο του νάρθηκα και της Λιτής.

Στην κορυφή του ανατολικού αετώματος εικονίζεται το Άγιον Μανδήλιον, το αχειροποίητο εκτύπωμα του προσώπου του Κυρίου. Βόρεια του ίδιου τεταρτοσφαιρίου ο Μωυσής παραλαμβάνει τις πλάκες του Νόμου στο όρος Σινά, σε δεύτερη ιερή παράσταση. Πιο κάτω εικονίζονται οι προφήτες Δαβίδ και Σολομών, που προφήτευσαν την έλευση του Σωτήρα από την παρθένο.

Τα θέματα αυτά γίνονται ιδιαίτερα αγαπητά τον δέκατο έκτο αιώνα μετά Χριστόν στους Κυπρίους ζωγράφους της Μαραθάσας. Δεν έχει καμία σχέση με τη γνωστή λιτή Σταύρωση της βυζαντινής παράδοσης, αλλά μοιάζει με δυτικό θρησκευτικό πίνακα της εποχής. Εικονίζονται οι έφιπποι φράγκοι στρατιώτες, ο στρατιώτης που σπάζει τα σκέλη των ληστών και οι παίκτες με τα ζάρια.

Η Παναγία σωριάζεται λιπόθυμη, η Μαρία η Μαγδαληνή αγκαλιάζει τη βάση του Σταυρού του Κυρίου με δάκρυα. Μια αινιγματική μορφή γονυπετούς μοναχού συμπληρώνει τη σύνθεση, ίσως αφιερωτής ή πνευματικός πατέρας του ίδιου του ζωγράφου. Με τις τοιχογραφίες της Ποδίθου συνδέονται και οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου του Ακαθίστου Ύμνου στον Καλοπαναγιώτη της κυπριακής υπαίθρου.

Οι ζωγράφοι των δύο μνημείων γνώριζαν εξίσου καλά τη βυζαντινή παράδοση και τη δυτική ζωγραφική της ιταλικής Αναγέννησης. Το χρυσό εικονοστάσιο του ναού είναι σύγχρονο με την ίδια την εκκλησία και κοσμείται με έναν φτερωτό λέοντα και έναν δικέφαλο αετό. Η Παναγία η Ποδίθου πανηγυρίζει την Τρίτη της Λαμπρής, δύο ημέρες μετά το Άγιο Πάσχα, με πλήθος πιστών.

Το αρχείο αποθηκεύτηκε ως **`04_14_Παναγία_Ποδίθου_Κύπρου_Ελληνικά_Καθαρά.