Ο Όσιος Νίκων, ο ηγούμενος των Σπηλαίων του Κιέβου

Με τα ίδια του τα χέρια κούρεψε μοναχό τον μεγάλο θεμελιωτή της ρωσικής μοναχικής ζωής, τον Όσιο Θεοδόσιο, και έγινε στόχος της οργής του ηγεμόνα Ιζιασλάβου. Στάθηκε όμως άφοβος μπροστά στον θρόνο και αποκρίθηκε πως υπακούει μόνο στον ουράνιο Βασιλέα Ιησού Χριστό. Έζησε στη Ρωσία τον ενδέκατο αιώνα και υπήρξε ο πρώτος και πιο πιστός μαθητής του Οσίου Αντωνίου, του πατέρα του ρωσικού μοναχισμού.

Ο Θεός τον είχε τιμήσει με το ιερατικό αξίωμα και με την ευλογία του γέροντά του δεχόταν στο σπήλαιο όσους ζητούσαν με πόθο το αγγελικό σχήμα. Οι δύο πατέρες έμοιαζαν με τον Μωυσή και τον Ααρών, καθώς ο Αντώνιος έφερε τον μοναχικό κανόνα από το Άγιον Όρος και ο Νίκων τον υπηρετούσε με την ιεροσύνη του. Με ταπείνωση και υπομονή δεχόταν τις χαρές και τις θλίψεις της διακονίας του, ευχαριστώντας πάντοτε τον Θεό.

Μεγάλη πνευματική αγαλλίαση ένιωσε όταν κούρεψε τον επιφανή βογιάρο Βαρλαάμ και τον αγαπημένο ευνούχο ηγεμόνα Εφραίμ. Αυτές οι κουρές όμως του χάρισαν και βαριά δοκιμασία, γιατί ο ηγεμόνας έχασε δίπλα του δύο πολύτιμους συνεργάτες. Ο Ιζιασλάβος διέταξε αμέσως να φέρουν μπροστά του τον μοναχό που τόλμησε να κείρει τα αγαπημένα του πρόσωπα χωρίς την άδειά του.

Ο Όσιος Νίκων οδηγήθηκε στο παλάτι και αντίκρισε τον ηγεμόνα με ψυχραιμία και θάρρος. Στην οργισμένη ερώτηση αποκρίθηκε πως ενήργησε με τη χάρη του Θεού και με την εντολή του ουράνιου Βασιλέως, που κάλεσε τους δύο άνδρες στην άσκηση. Ο ηγεμόνας απείλησε πως θα στείλει τους πατέρες στην εξορία και θα γκρεμίσει το σπήλαιό τους από τα θεμέλια.

Ο Όσιος όμως απάντησε πως δεν του ταιριάζει να αποστρέφει τους στρατιώτες από τον Βασιλέα των ουρανών. Τότε ο Άγιος Αντώνιος με τη συνοδεία του ετοιμάστηκε να φύγει μακριά, σε άλλη περιοχή πιο φιλόξενη. Η ηγεμόνισσα όμως θύμισε στον σύζυγό της την οργή του Θεού που είχε χτυπήσει την πατρίδα της, όταν ο πατέρας της Βολεσλάβος εξεδίωξε τους μοναχούς.

Ο Ιζιασλάβος φοβήθηκε τη θεϊκή τιμωρία και έστειλε ταπεινή παράκληση στους πατέρες να επιστρέψουν. Έπειτα από τρεις ημέρες οι μοναχοί δέχτηκαν την παράκληση και γύρισαν στο αγαπημένο τους σπήλαιο. Από εκείνη τη δοκιμασία ο Όσιος Νίκων βγήκε ακόμη πιο δυνατός στον αγώνα κατά των πονηρών πνευμάτων.

Όταν αυξήθηκαν οι αδελφοί μέσα στο σπήλαιο, ο Όσιος Νίκων ποθούσε την ησυχία και την απομόνωση. Συμβουλεύτηκε τον γέροντά του Αντώνιο και ξεκίνησε μαζί με έναν Βούλγαρο μοναχό αγιορείτη της μονής του Αγίου Μηνά. Φτάνοντας στη θάλασσα οι δύο πατέρες χωρίστηκαν για να ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους.

Ο Βούλγαρος έφτασε σε ένα έρημο νησί όπου πέρασε χρόνια με πείνα και κρύο και κοιμήθηκε εν ειρήνη. Ο Όσιος Νίκων κατευθύνθηκε στο Τμουταρακάν και κοντά στην πολίχνη βρήκε έναν έρημο τόπο για κατοικία του. Επιδόθηκε αμέσως σε σκληρούς ασκητικούς αγώνες, σιωπώντας και προσευχόμενος μόνος προς τον μόνο αληθινό Θεό.

Η φήμη της αγιότητάς του απλώθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την περιοχή και προσέλκυσε πλήθος επισκεπτών. Οι κάτοικοι δεν είχαν ακόμη στερεωθεί στην πίστη και αγνοούσαν τελείως τον μοναχικό τρόπο ζωής. Σαγηνεύονταν από τη σοφία και τη γνώση του και άκουγαν με κατάνυξη τη διδασκαλία του για τον Τριαδικό Θεό.

Πολλοί μετανοούσαν και δόξαζαν τον Κύριο με τη ζωή τους και τα έργα τους. Αργότερα ζήτησαν να γίνουν μοναχοί, και ο Όσιος, αφού τους δοκίμαζε με προσοχή, τους έκειρε με αγάπη πατρική. Έτσι ιδρύθηκε σπουδαία μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου, ισάξια με τη Λαύρα των Σπηλαίων.

Μετά τον θάνατο του ηγεμόνα Ροστισλάβου, οι κάτοικοι παρακάλεσαν τον Όσιο Νίκωνα να μεσολαβήσει για νέο άρχοντα της χώρας τους. Ζητούσαν τον γιο του ηγεμόνα του Τσερνιγκώφ Σβιατοσλάβου, τον πρίγκιπα Γκλεμπ, για να αναλάβει την ηγεμονία του Τμουταρακάν. Ο Όσιος έφτασε στο Τσερνιγκώφ και έφερε σε αίσιο πέρας τη διακονία που του ανέθεσε το αγαπημένο του ποίμνιο.

Από εκεί κατευθύνθηκε στο Κίεβο και επισκέφθηκε ξανά τη μονή των Σπηλαίων μετά από τόσα χρόνια απουσίας. Όταν ο μακάριος ηγούμενος Θεοδόσιος αντίκρισε τον παλαιό συνασκητή του, σκίρτησε ολόκληρος από αγαλλίαση. Έπεσαν και οι δύο στη γη, έβαλαν βαθιά μετάνοια ο ένας στον άλλο και αγκαλιάστηκαν κλαίγοντας.

Ο Θεοδόσιος παρακαλούσε με δάκρυα τον αδελφικό φίλο του να μην τον εγκαταλείψει πια όσο ζούσαν. Ο Όσιος υποσχέθηκε πως θα τακτοποιήσει τις υποθέσεις της μονής του και θα επιστρέψει σύντομα κοντά του. Πράγματι, συνόδευσε τον πρίγκιπα Γκλεμπ στον θρόνο του Τμουταρακάν και ρύθμισε με επιμέλεια όλα τα ζητήματα του μοναστηριού.

Έπειτα γύρισε στη Λαύρα και παρέδωσε τον εαυτό του στον Θεοδόσιο με βαθιά υπακοή και ταπείνωση. Ο ηγούμενος τον αγαπούσε σαν πατέρα και του εμπιστευόταν τη φροντίδα της αδελφότητας στις απουσίες του. Συχνά ο Όσιος Νίκων δίδασκε τους αδελφούς με πνευματικούς λόγους, καθώς ήταν βαθιά γνώστης των ιερών βιβλίων.

Γνώριζε επίσης την τέχνη της βιβλιοδεσίας και έραβε με υπομονή τα χειρόγραφα της μονής. Ο μακάριος Θεοδόσιος καθόταν ταπεινά δίπλα του και του ετοίμαζε τα απαραίτητα για το εργόχειρό του. Μετά από καιρό όμως ξέσπασε διαμάχη ανάμεσα στους αδελφούς ηγεμόνες, όταν ο Σβιατοσλάβος έδιωξε τον Ιζιασλάβο από τον θρόνο του Κιέβου.

Ο Όσιος δεν μπορούσε να ανεχθεί τις ταραχές και την έλλειψη ησυχίας μέσα σε εκείνον τον θόρυβο. Ζήτησε λοιπόν συγχώρεση από τον Θεοδόσιο και έφυγε ξανά στο Τμουταρακάν με δύο συνοδούς του. Έζησε εκεί αρκετά χρόνια με τον συνηθισμένο ασκητικό του ζήλο και την προσευχητική του εγρήγορση.

Όταν έμαθε πως ειρήνευσε ο τόπος του Κιέβου, ξεκίνησε πάλι για τη Λαύρα της μετάνοιάς του. Φτάνοντας όμως διαπίστωσε με πόνο πως ο αγαπημένος του Θεοδόσιος είχε ήδη κοιμηθεί. Ηγούμενος της μονής ήταν τότε ο φιλόθεος Στέφανος, που τον δέχτηκε με χαρά και αγάπη.

Ο Όσιος έβαλε σκοπό να τελειώσει τον επίγειο βίο του στη μονή που τόσο αγαπούσε. Πήγαινε συχνά στον τάφο του Οσίου Θεοδοσίου και τον έλουζε με δάκρυα χαρμολύπης για την προσωρινή τους χωριστεία. Ευχαριστούσε όμως τον Θεό που ανέδειξε στη Ρωσία τόσο φωτεινό λυχνάρι, στο οποίο ο ίδιος είχε φορέσει το αγγελικό σχήμα.

Όταν αργότερα ορισμένοι αδελφοί δημιούργησαν αναταραχή και απομάκρυναν τον Στέφανο από την ηγουμενία, η αδελφότητα στράφηκε στον Όσιο Νίκωνα. Τον εξέλεξαν με μία φωνή ηγούμενο, αναγνωρίζοντας σε αυτόν τη ζωντανή εικόνα του Αντωνίου και του Θεοδοσίου. Με διάκριση και σοφία αγωνίστηκε ο Όσιος να φέρει την ειρήνη και την ομόνοια στους αδελφούς.

Το κατόρθωσε με πολύ κόπο, υπομονή και αδιάλειπτη προσευχή προς τον Κύριο. Οι αδελφοί υποτάχθηκαν με αγάπη σε αυτόν ως σε φωτισμένο πατέρα, διδάσκαλο και πνευματικό οδηγό. Πολλές φορές ο πονηρός προσπάθησε να βάλει εμπόδια στη φροντίδα του για τις ψυχές των μοναχών.

Οι σκοτεινοί σκοποί του όμως δεν μπόρεσαν ποτέ να σβήσουν το φως των αρετών του Οσίου. Έμενε πάντοτε ντροπιασμένος και νικημένος από την προσευχή και τη διάκριση του πιστού δούλου του Θεού. Στα χρόνια της ηγουμενίας του Νίκωνος έγινε με θαυμαστό τρόπο η αγιογράφηση του ναού των Σπηλαίων από Έλληνες αγιογράφους της Κωνσταντινουπόλεως.

Στις γήινες προσευχές του μακαρίου ηγουμένου προστέθηκαν οι ουράνιες πρεσβείες των φίλων του Αντωνίου και Θεοδοσίου, που είχαν κοιμηθεί δέκα χρόνια νωρίτερα. Οι δύο όσιοι παρουσιάστηκαν στους αγιογράφους στην Κωνσταντινούπολη και τους έστειλαν στο Κίεβο, δίνοντάς τους και χρυσάφι για την αμοιβή τους. Όταν ο Όσιος Νίκων τους έδειξε τις εικόνες των πατέρων, εκείνοι τους αναγνώρισαν αμέσως ως τους ίδιους που τους κάλεσαν.

Διηγήθηκαν μάλιστα και άλλα παράδοξα θαύματα κατά το ταξίδι τους, καθώς η χάρη του Θεού τους οδήγησε αντίθετα στο ρεύμα. Η ίδια η εικόνα της Παναγίας ζωγραφίστηκε με θαυμαστό τρόπο μέσα στο ιερό βήμα του ναού. Από τα χείλη της ξεπήδησε ένα περιστέρι, μαρτυρώντας τη χάρη του Θεού στον τόπο εκείνον.

Ο Όσιος Νίκων κοιμήθηκε εν ειρήνη το έτος χίλια ογδόντα οκτώ μετά τη Γέννηση του Χριστού. Ενταφιάστηκε στη μονή των Σπηλαίων, όπου το τίμιο λείψανό του αναπαύεται άφθορο και επιτελεί πολλά θαύματα μέχρι σήμερα.