Η Παναγία η Ουράνια Χαρά της Μόσχας

Μια θαυματουργή εικόνα της Παναγίας ταξίδεψε από το Σμολένσκ στη Μόσχα μέσα στα χέρια μιας Λιθουανής πριγκίπισσας, για να γίνει στολίδι του Κρεμλίνου. Στο εικονοστάσι του καθεδρικού ναού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, η μορφή της Θεοτόκου λάμπει μέσα σε κατακόκκινη δόξα με ακτίνες που φωτίζουν τους προσκυνητές. Η Υπεραγία Θεοτόκος εικονίζεται ολόσωμη, κρατώντας στην αγκαλιά της τον Προαιώνιο Υιό, μέσα σε φωτεινή κόκκινη μανδόρλα.

Από αυτήν αναβλύζουν λαμπρές ακτίνες που πλημμυρίζουν ολόκληρη τη σύνθεση με ουράνιο φως. Η εικόνα είναι επίσης γνωστή ως «Τι σε ονομάσομεν», από το Θεοτοκίο της Πρώτης Ώρας. Η φράση αυτή είναι γραμμένη στις παρυφές της λάμψης που εκπορεύεται από τη μορφή της Παναγίας.

Κάτω από τα πόδια της εικονίζεται μηνίσκος, στοιχείο που παραπέμπει ευθέως στη Θεία Αποκάλυψη του Ιωάννη. Εκεί ο ευαγγελιστής βλέπει μια γυναίκα ντυμένη με τον ήλιο, με τη σελήνη κάτω από τα πόδια της και στέφανο δώδεκα αστέρων. Η γυναίκα αυτή γεννά αρσενικό παιδί, το οποίο πρόκειται να ποιμάνει όλα τα έθνη με σιδερένια ράβδο.

Έτσι η εικόνα αποκτά βαθύ συμβολισμό και συνδέεται άμεσα με το προφητικό όραμα της Αποκάλυψης. Σύμφωνα με την παράδοση, η ιερή αυτή εικόνα βρισκόταν αρχικά στην πόλη του Σμολένσκ και ταξίδεψε προς τη Μόσχα τον δέκατο τέταρτο αιώνα. Τη μετέφερε η Σοφία, θυγατέρα του Λιθουανού πρίγκιπα Βίτοβτ, όταν νυμφεύθηκε τον πρίγκιπα Βασίλειο της Μόσχας.

Μαζί με την εικόνα έφτασαν στη ρωσική πρωτεύουσα και άλλες αρχαίες εικόνες από την Κωνσταντινούπολη. Η πληροφορία αυτή διασώζεται στο Χρονικό της Τριάδος, σύμφωνα με την καταγραφή για το έτος χίλια τριακόσια ενενήντα οκτώ. Η εικόνα έγινε ευρύτερα γνωστή το έτος χίλια οκτακόσια πενήντα τρία, κατά την ανακαίνιση του εικονοστασίου του καθεδρικού ναού.

Τότε ο μητροπολίτης Φιλάρετος Ντροζντόφ ζήτησε να συλλεγούν όλες οι ιστορικές πληροφορίες γύρω από τη θαυματουργή εικόνα. Σε ένα απογραφικό έγγραφο του δέκατου εβδόμου αιώνα, που δεν διασώθηκε, αναφερόταν ότι η εικόνα είναι αντίγραφο παλαιότερης εικόνας του ναού. Το αντίγραφο φιλοτεχνήθηκε από τους τεχνίτες του Οπλοστασίου με διάταγμα του τσάρου Θεόδωρου του Αλεξέγιεβιτς.

Η ιστορική αυτή πορεία δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένη ήταν η εικόνα στη ζωή της ρωσικής εκκλησίας και του παλατιού. Η εικόνα της Παναγίας της «Ουρανίου Χαράς» που βρίσκεται σήμερα στο εικονοστάσι του ναού του Αρχαγγέλου φιλοτεχνήθηκε από τους αυτοκρατορικούς αγιογράφους. Το έργο εκτελέστηκε κατά τη δημιουργία του νέου εικονοστασίου μεταξύ των ετών χίλια εξακόσια εβδομήντα οκτώ και χίλια εξακόσια ογδόντα.

Τότε η εικόνα τοποθετήθηκε μέσα σε ασημένιο σφυρήλατο κάλυμμα, που έδινε λάμψη και τιμή στη μορφή της Θεοτόκου. Το παλαιό αυτό κάλυμμα κλάπηκε το έτος χίλια οκτακόσια δώδεκα και αντικαταστάθηκε με νέο τρία χρόνια αργότερα. Το έτος χίλια εννιακόσια δεκαέξι, η θαυματουργή εικόνα στολίστηκε με ασημένια ρίζα και ασημένια χερουβείμ στις άκρες της.

Δυστυχώς αυτός ο διάκοσμος δεν διασώθηκε ως τις ημέρες μας, μαρτυρώντας τις δοκιμασίες που πέρασε η ιερή εικόνα. Το πρωτότυπο εικονογραφικό σχήμα της Παναγίας εμφανίστηκε αρχικά στη Γερμανία τον δέκατο πέμπτο αιώνα και διαδόθηκε ευρέως στη δυτική τέχνη. Τον δέκατο έβδομο αιώνα ο τύπος αυτός πέρασε στην Ουκρανία, στη Λευκορωσία και στη Λιθουανία και κατόπιν έφτασε στη Ρωσία.

Έτσι η εικόνα γεφύρωσε τη δυτική παράδοση με την ορθόδοξη πνευματικότητα της ρωσικής γης. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, με την ευλογία του αγίου Ιωάννου της Κρονστάνδης, φιλοτεχνήθηκε ένα πιστό αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας. Το αντίγραφο προοριζόταν για το σκευοφυλάκιο του ναού της σκήτης της Κοιμήσεως στο Βαούλοβο.

Η σκήτη βρισκόταν στην περιφέρεια Ρομάνοφ Μπορίς και Γκλεμπ, μέσα στην επαρχία του Γιαροσλάβλ της κεντρικής Ρωσίας. Σήμερα το ιερό αυτό αντίγραφο φυλάσσεται με σεβασμό στον καθεδρικό ναό της Αναστάσεως στο Τουτάγιεφ της ίδιας περιοχής. Ένα ακόμη αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας βρίσκεται στον ναό της Σταυρώσεως του Χριστού.

Ο ναός αυτός είναι ενσωματωμένος μέσα στο Μεγάλο Παλάτι του Κρεμλίνου, στην καρδιά της Μόσχας. Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, η μνήμη της εικόνας τιμώταν δύο φορές τον χρόνο. Η πρώτη εορτή τελείτο στις έξι Μαρτίου, ημέρα που διατηρείται μέχρι σήμερα ως κύρια μνήμη της εικόνας.

Η δεύτερη εορτή συνέπιπτε με την Κυριακή των Αγίων Πάντων, συνδέοντας την Παναγία με τη χορεία όλων των αγίων. Έτσι η Ουράνια Χαρά συνεχίζει να παρηγορεί τους πιστούς που προσέρχονται με ευλάβεια.