Άγιος Ευστάθιος ο Πρώτος, Αρχιεπίσκοπος Σερβίας

Στα μαρμάρινα σκαλιά του τάφου του φύτρωσαν τρία λουλούδια εξαιρετικής ομορφιάς, πάνω σε ολόξερη πέτρα χωρίς χώμα και χωρίς σταγόνα νερού. Λίγο νωρίτερα, ένας άρρωστος που στεκόταν νύχτα και μέρα κοντά στη λάρνακα τον είδε στον ύπνο του και γιατρεύτηκε αμέσως από τη χρόνια πληγή του. Η μνήμη του τιμάται στις τέσσερις Ιανουαρίου και ο βίος του ανήκει στο δεύτερο μισό του δέκατου τρίτου αιώνα, στις ημέρες του ευσεβούς Σέρβου βασιλιά Στεφάνου Ουρός του Δεύτερου Μιλούτιν.

Γεννήθηκε στην περιοχή της Βουδίμλιας από γονείς θεοσεβείς, οι οποίοι τον ανέθρεψαν με φόβο Θεού και αγάπη στην εκκλησία. Από πολύ μικρός απέφευγε τα παιχνίδια και τις κοσμικές διασκεδάσεις, και προτιμούσε να ακούει με προσοχή τις θείες ψαλμωδίες και τα ιερά αναγνώσματα. Όσα άκουγε, τα κρατούσε στη μνήμη του και προσπαθούσε να καταλάβει το βαθύτερο νόημά τους.

Μια ημέρα παρακάλεσε τους γονείς του να τον στείλουν για μάθηση, καθώς ποθούσε σφοδρά τα ιερά γράμματα. Εκείνοι χάρηκαν και τον εμπιστεύθηκαν αμέσως σε δάσκαλο. Με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος προόδευσε γρήγορα στα γράμματα, ώστε σε νεαρή ηλικία ξεπερνούσε ακόμη και πολυμαθείς διδασκάλους.

Δεν ενδιαφερόταν για φαγητό, για ρούχα ή για ανθρώπινες ανέσεις, αλλά είχε στρέψει όλη την καρδιά του στον Κύριο και στη θεία διδασκαλία. Όταν ωρίμασε αρκετά, αποφάσισε να αφήσει το πατρικό του σπίτι και να βαδίσει την οδό του Θεού με σταθερότητα. Πήγε στην περιοχή της Ζέτας, στη μονή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, όπου βρισκόταν τότε και η επισκοπική έδρα της Ζέτας.

Εκεί ο επίσκοπος Νεόφυτος τον έκειρε μοναχό και ο νέος αδελφός άρχισε αυστηρή ασκητική ζωή με τέλεια υπακοή. Διακρινόταν για την εγκράτεια, την καθαρότητα, τη νηστεία και την ολονύκτια αγρυπνία στο κελί του. Έσπευδε πρώτος σε όλες τις ακολουθίες, ημερινές και νυκτερινές, χωρίς ποτέ να παραλείπει το μοναχικό κανόνα της προσευχής του.

Όσα του αναλογούσαν από τη μοναστηριακή τράπεζα και τα ρούχα, τα μοίραζε κρυφά στους φτωχούς της περιοχής. Σύντομα έγινε γνωστός σε όλη τη χώρα ως μεγάλος ασκητής, που μιμούνταν τους αρχαίους Πατέρες της ερήμου. Δεν αρκέστηκε όμως στην άσκηση της δικής του μονής, γιατί φλεγόταν από τον πόθο να φτάσει στα Ιεροσόλυμα και να προσκυνήσει τον Πανάγιο Τάφο.

Προσευχήθηκε θερμά στον Κύριο και ο Θεός του έστειλε σύντομα δύο θεοσεβείς μοναχούς, που τον κάλεσαν να πορευθεί μαζί τους στους Αγίους Τόπους. Με χαρά μεγάλη ξεκίνησε το πολυπόθητο ταξίδι και έφτασε σώος στην Αγία Πόλη με τη βοήθεια του Θεού. Εκεί προσκύνησε με ευλάβεια τον Πανάγιο Τάφο και όλα τα σεβάσμια προσκυνήματα του πάθους του Χριστού.

Επισκέφθηκε επίσης τους τόπους γύρω από την Ιερουσαλήμ, όπου ζούσαν θεοσεβείς ασκητές, και μελετούσε προσεκτικά τον τρόπο της ζωής τους. Έμεινε αρκετό καιρό στους Αγίους Τόπους, και κατόπιν πήρε τον δρόμο της επιστροφής μέσω του Αγίου Όρους. Ποθούσε να γνωρίσει τους εκεί πατέρες και να ακούσει ψυχωφελείς συνομιλίες περί καθαρότητας ψυχής και σώματος.

Εγκαταστάθηκε στη σερβική μονή της Παναγίας του Χιλανδαρίου, την οποία είχαν κτίσει ο όσιος Συμεών, πρώην μέγας ζουπάνος Στέφανος Νεμάνιας, και ο γιος του Σάββας. Εκεί επιδόθηκε με όλη του τη δύναμη στους μοναχικούς αγώνες και την υπακοή. Έμεινε στο Χιλανδάρι αρκετά χρόνια και έγινε γνωστός σε όλους τους ασκητές του Αγίου Όρους ως άνθρωπος ταπεινός και γεμάτος διάκριση.

Πολλοί παλαιοί γέροντες, αλλά και νεότεροι μοναχοί, έρχονταν συχνά να ακούσουν τα λόγια του και να παρηγορηθούν πνευματικά κοντά του. Ύστερα από κοινή απόφαση όλης της αθωνικής συνάξεως, εκλέχθηκε ηγούμενος της μονής Χιλανδαρίου, και άρχισε να ποιμαίνει την αδελφότητα με παράδειγμα και λόγο. Η φήμη του εξαπλώθηκε όχι μόνο στους μοναχούς, αλλά και στους κοσμικούς, στους άρχοντες και στους ίδιους τους βασιλείς της εποχής.

Όλοι έσπευδαν να τον τιμήσουν και να του προσφέρουν πλούσιες δωρεές, εκείνος όμως τα διέθετε όλα αμέσως σε χήρες, ορφανά και φτωχούς. Σύντομα τον εξέλεξαν επίσκοπο Ζέτας, στη μητέρα του μετάνοια, όπου είχε κάποτε λάβει το μοναχικό σχήμα. Ως αρχιερέας πλέον αναδείχθηκε σε εξέχουσα μορφή της σερβικής εκκλησίας με αγρυπνία, σύνεση και αγάπη προς όλους.

Όταν εκοιμήθη ο αρχιεπίσκοπος Σερβίας Ιωαννίκιος, ο βασιλιάς Στέφανος Ουρός Μιλούτιν συγκάλεσε σύνοδο επισκόπων, ηγουμένων και αρχόντων του τόπου. Η σύνοδος εξέλεξε ομόφωνα τον επίσκοπο Ζέτας Ευστάθιο στον περίφημο αρχιεπισκοπικό θρόνο του αγίου Σάββα. Από ταπείνωση μεγάλη προσπάθησε να αρνηθεί τόσο υψηλό αξίωμα, μαζί με τη μεγάλη ευθύνη του, όμως δεν τον άκουσαν.

Ενθρονίστηκε λοιπόν με όλη την επίσημη τάξη της εκκλησίας, και ευχαρίστησε τον Θεό με δάκρυα για τόσο μεγάλο έλεος. Η αρχιεπισκοπή της Σερβίας διέθετε τότε σημαντικά υλικά μέσα, και ο άγιος φρόντισε να μη στερείται καμία ενορία τα αναγκαία της λατρείας. Από τα αποθέματα της έδρας του βοηθούσε γενναιόδωρα τις φτωχότερες εκκλησίες της επαρχίας του.

Ποίμανε τη σερβική εκκλησία επτά μόλις χρόνια, καθώς έπεσε σε βαριά αρρώστια και ένιωσε να πλησιάζει η ώρα της εξόδου του. Δεν γόγγυσε καθόλου, αλλά χαιρόταν για τη μετάβαση από τα γήινα στις ουράνιες σκηνές της βασιλείας. Βρισκόταν τότε στην έδρα του, στη Ζίτσα, όπου ζητούσε από τον Κύριο ειρηνικό τέλος.

Γύρω από την κλίνη του μαζεύτηκαν επίσκοποι, ηγούμενοι, μοναχοί και κληρικοί της σερβικής εκκλησίας, που έκλαιγαν με πόνο. Εκείνος όμως σηκώθηκε λίγο και τους είπε να αφήσουν τη λύπη, και να μεγαλύνουν μαζί του τον Κύριο. Όλοι έστρεψαν τότε τον θρήνο σε προσευχή και σε ψαλμωδίες της εξόδου της ψυχής.

Ο άγιος Ευστάθιος κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων και, ύστερα από σύντομη ανάπαυση, κάλεσε τους παρόντες να ανταλλάξουν μαζί του τον τελευταίο ασπασμό. Παρέδωσε το πνεύμα του στα χέρια του Κυρίου με χαρά μεγάλη, την πρώτη Ιανουαρίου του χιλιοστού διακοσιοστού ογδοηκοστού πέμπτου έτους περίπου. Τον ενταφίασαν με μεγαλόπρεπη ακολουθία στον ναό του Σωτήρος στη Ζίτσα, μέσα σε μαρμάρινη λάρνακα την οποία είχε ετοιμάσει ο ίδιος όσο ζούσε.

Σύντομα άρχισαν να φανερώνονται θαύματα γύρω από τον τάφο του, καθώς πολλές φορές έβλεπαν αναμμένα κεριά και άκουγαν τη νύχτα συνομιλίες πλήθους αγγέλων. Ένας υπηρέτης του ναού του Σωτήρος, που υπέφερε από βαριά ασθένεια της μύτης, βρήκε τη θεραπεία του εκεί μετά από νυκτερινό όραμα του αγίου. Αργότερα φάνηκαν τρία λουλούδια θαυμαστά πάνω στη μαρμάρινη λάρνακα, αν και η πέτρα ήταν στεγνή και χωρίς λίγο χώμα.

Ένας μοναχός, ο εκκλησιάρχης, είδε στον ύπνο του φοβερό άγγελο με πύρινο όπλο, που πρόσταζε να ανοίξουν τον τάφο. Ο βασιλιάς Μιλούτιν και ο αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος ύστερα από συνεννόηση ανακόμισαν επίσημα το λείψανο και το βρήκαν εντελώς άφθαρτο, ενώ αργότερα μεταφέρθηκε στο Πεκ, στον καθεδρικό ναό των αποστόλων Πέτρου και Παύλου.